جهانی شدن با رسانه های دیجیتال و مجازی؛ اینجا و اکنون

0
147

*دکتر کاوه احمدی علی آبادی

 چکیده

از آنجایی که برخی از مقامات نادان ایرانی و به خصوص شخصیت های اطلاعاتی درباره اینترنت اظهارنظر کرده اند، لازم دیدم تا مقاله ای را پیرامون ماهیت اینترنت و هویتی که در زندگی بشریت دارد، تبیین کنم. در تاریخ نقاط عطفی داریم که آنقدر اساسی و حیاتی اند که دوران زندگی بشر را به دوره پیش و پس از آن تقسیم می کنند. کشف آتش، اختراع چرخ، فرو پاشیدن قرون وسطی، انقلاب صنعتی، ظهور سینما و البته اینترنت یکی از آن ها و البته مهمترین آن هاست. اینترنت دنیای جدیدی به نام دنیای مجازی آفریده است. حال تعدادی روضه خوان بی سواد که اظهارنظرهای گذشته شان آنقدر خنده دار بوده که مردم ایشان را دلقک می خوانند، آمده اند در مورد اینترنت به طور کلی سخن گفته که ابزار جاسوسی و براندازی است!؟ شما نیاز نیست، در مورد مطالبی که تخصص ندارید، غلط های گنده تر از دهن تان “بخورید”. (بروید همان آداب طهارت تان را یاد بگیرید). همان کار امنیتی تان را درست انجام دهید که هر روز یک بمب به شما نچسبانند و منفجر نشوید، خیلی هنر کرده اید. اینترنت یک ابزار جدید است و مثل هر ابزار دیگری می تواند کاربردهای متعددی داشته باشد. آیا ترورهای اخیر در کشور که جملگی با موتورسیکلت صورت گرفته، بدین معناست که موتورسیکلت ابزار استکبار جهانی است و باید منع یا محدود شود! اتفاقاً از معدود اقشاری که از اینترنت سوءاستفاده کرده و اطلاعات محرمانه مردم را مورد تعرض قرار می دهند، شما اطلاعاتی های جهان سوم هستید و برای رفع اتهام از خودتان، دیگران را متهم می کنید. من حقیقتاً متأسفم برای کشوری که مسئولان اش افراد دلقکی و حتی بی شخصیتی مثل شما باشند و متأسف تر برای مقاماتی که امثال شما را بر سر پست های کلیدی این مملکت گذاشته اند (احتمالاً خودشان هم در حد خودتان هستند). تاریخ از دوران شما به عنوان قرون وسطی ایرانی یاد خواهد کرد و آیندگان باور نخواهند کرد که در قرن بیست و یکم انسان های چنین سخیف بر این مملکت حکومت کرده باشند.

در این مقاله کوشش شده است تا پس از بررسی جهانی شدن و تبعات آن در آخرین موج جهانی شدن که با ظهور رسانه های دیجیتال و مجازی همراه است، علاوه بر تعریفی پویا و باززاینده از فرهنگ و هویت های فرهنگی، ملی و دینی در عصر جهانی شدن، به فرآیندهایی عطف کنیم که امکان جوششی را به جوانان می بخشد که به جای تقلید و انفعال، بستر تحولاتی آتی را رقم زنند. با نگاه به ساختار، روابط و ابعاد مختلف هویت، آن را از خرافات، جهل و تعصبات زدوده و امکان تبلور ارزش ها و حقوق انسانی و معنوی را با تعامل مداوم فرهنگ های بومی و جهانی فراهم آورند. در این میان دین و اخلاقیات در آخرین موج جهانی شدن از جایگاهی ویژه برخوردار اند. به طوری که با بررسی فرصت ها و تهدیدهای پدیده جهانی شدن در فرایند تحول فرهنگ و…، بستر ابداعات و آفرینش های تحولات آتی را فراهم آوریم. روندی از هویت یابی های در گذار، یکی از اساسی ترین موضوع های مورد بررسی خواهد بود که نیاز به تبیین و برنامه ریزی خواهد داشت. به خصوص پدیده انتقال آن از نسلی به نسلی دیگر. در گذشته‌ این‌ انتقال ‌موروثی صورت می گرفت، اما اینک ماهیت‌ این‌ انتقال‌ از اساس‌ دگرگون‌ شده‌ و هر جامعه‌ای‌ ناگزیر است‌ که‌ معیارهای‌ جدید هویت‌یابی‌ دینی، فرهنگی‌ و اخلاقی را شناخته‌ و خود را با آن‌ همراه‌ سازد. این امر هم در حوزه سخت افزاری و هم در حوزه نرم افزاری به وقوع پیوسته است که در هر دو محور نقش رسانه های دیجیتال و مجازی بسیار برجسته است. چنین‌ شرایطی،‌ تمامی‌ نهادهای‌ پرورشی‌ در خانه‌، مدرسه‌ و مراکز فرهنگی، دانشگاهی و دینی‌ را وادار می‌سازد تا رسالت شان‌ را بازنگری، بازاندیشی و بازتعریف‌ کنند، تا امکان تعاملات اخلاقی و معنویِ ادیان مختلف در جهان را فراهم آورند.

در این‌ اثر پس‌ از تعاریف و طرح‌ مسائل‌ اساسی‌ در زمینه‌های جهانی شدن با رسانه های دیجیتال و تأثیر آن بر دین، اخلاقیات و فرهنگ، از طریق روش “اسنادی‌”، و با آخرین یافته های علمی در این زمینه به‌ بررسی و تجزیه‌ و تحلیل شان‌ پرداختیم.‌ نتایج یافته ها نشان می دهد که در عصر جهانی شدن، فرهنگ ‌هر چه بیشتر به شبکه‌ای‌ زنده‌ و زاینده ‌بدل شده است‌ که‌ مدام در حال تطور است و مرگ آن هنگامی رقم خواهد خورد، که به تقلید مسخ گردد. چرا که فرهنگ حاصل آفرینش نیروهای انسانی و اجتماعی است که ظرف و مظروف آن را تعیین می کند. نتیجه آن که فرهنگ را نباید چون‌ سنتی ‌ثابت‌ و تغییرناپذیر تقدیس‌ کرد، بلکه‌ می بایست در عین‌ حال، اهداف‌ و غایت‌ آن‌ را بازتعریف‌ نمایند و در عین‌ انعطاف‌پذیری‌، انسجام‌ و تکثر خود را در عصر جهانی شدن حفظ کنند.

واژگان کلیدی: رسانه های دیجیتال، جهانی شدن، هویت یابی، فرهنگ بومی و فرهنگ جهانی.

مقدمه‌

اینک پرسش اساسی دیگر این نیست که باید مقابل جهانی شدن بایستیم یا همراه آن شویم، بلکه پرسش اساسی این است که در عصر جهانی شدن، کجای آن قرار داریم؟ چون‌ جهانی‌ شدن‌ حتی‌ بدون‌ اظهارنظر از ما‌، به‌ عنوان‌ واقعیتی‌ انکارناپذیر وجود و حضورش را اعلام کرده است؛ آن هم با آخرین موج اش به کمک رسانه های دیجیتال و مجازی، اینجا و اکنون. نه‌ تنها با نگاه‌ به‌ دور و ور خود بسیاری‌ از نشانه‌های‌ آن‌ را می‌یابیم‌، بلکه‌ حتی‌ هنگامی‌ که‌ با جهانی‌ شدن‌ مخالفت‌ می‌ورزیم‌، این‌ اظهارنظر خود را به ‌کمک‌ نشانه‌های‌ بارز جهانی‌ شدن‌ انعکاس‌ می‌دهیم‌! هنگامی‌ که‌ نظرات‌ خود را در مورد جهانی‌ شدن ‌از طریق‌ رسانه‌های‌ جمعی‌ انعکاس‌ می‌دهیم‌، به‌ کمک‌ تربیونی‌ به‌ نکات‌ مثبت‌ یا منفی‌ آن‌ می‌پردازیم‌، با وسایلی‌ که‌ مقالات‌ کنونی‌ خود را تایپ‌ می‌کنیم‌، تأخیر خود را در رسیدن‌ به‌ سخنرانی‌ به‌ کمک‌ موبایل‌ اطلاع‌ می‌دهیم (حتی اگر سخنرانی ما بر علیه جهانی شدن باشد)‌، جملگی‌ نشان‌ دهنده‌ غوطه‌ور بودن‌ در دنیایی‌ جهانی‌ شده‌ است‌. آری، ‌جهانی‌ شدن‌ با ماست‌، چه‌ باور کنیم‌، چه‌ نکنیم‌، چه‌ بپذیریم‌ و چه‌ نپذیریم‌ و چه‌ بپسندیم‌ یا نپسندیم!؟ تنها با ماست‌ که‌ با شناخت‌ فرصت‌ها و تهدیدهای‌ آن‌، از فرصت‌هایش‌ استفاده‌ کرده‌ و تا حد ممکن‌ از تاوان هایش‌ بکاهیم‌. نقطه‌ آغازین‌ این‌ راه‌، شناخت‌ جهانی‌ شدن‌ است‌. شناخت‌ بی‌غرض‌ آن‌ به‌ شکل‌ یک‌ پدیده‌ نوظهور. باید بدانیم‌ که‌ برچسب هایی‌ که‌ پیش‌ از شناخت‌ جهانی‌ شدن‌ بدان ‌می‌زنیم‌، تغییری‌ در تحقق‌ آن‌ به‌ وجود نمی‌آورد، تنها ما و جوانانمان را ناتوان‌تر می‌سازد، چرا که‌ بدون‌ شناخت اش، ‌توان‌ مواجه‌ و واکنش نسبت به آن‌ را نیز از دست‌ داده‌ایم‌.

روش تحقیق و روش کار

نگارنده که عضو هیئت علمی دانشگاه آبردین است، با انواع روش های اسنادی و پژوهش ها، پانل های متعدد و حتی بعضاً مطالعات موردی و نشست با کارشناسان مختلف داخل و خارج، فراتحلیلی را که نتیجه ارتباط، تعمیم و امتزاج نتایج آن هاست، در قالب نظریاتی ارایه کرده است.

تعریف‌ جهانی‌ شدن‌

جهانی‌ شدن‌ از واژه‌هایی‌ است‌ که‌ ظاهراَ هر نظریه پردازی‌ آن‌ را به‌ معنای‌ خاصی‌ به‌ کار می‌برد. اما با گذری‌ اجمالی‌ بر نظریات‌ مختلف‌ در خصوص‌ جهانی‌ شدن‌ می‌توان‌ آن‌ را این‌ گونه‌ جمع‌بندی و خلاصه ‌نمود: ۱ـ افزایش بی سابقه میزان‌ سرمایه‌گذاری‌ خارجی‌ و افزایش‌ جریان‌ سرمایه ‌بین‌المللی‌. ۲ـ گسترش حجم تجارت‌ و تنوع‌ معاملات بین المللی. ۳ ـ انتقال‌ سریع‌ و رو به‌ گسترش‌ تکنولوژی.‌ ۴- شکل گیری شرکت های بزرگ چندملیتی ۵ – مهاجرت‌ نیروی‌ کار بین‌المللی‌. ۶ـ گسترش حمل و نقل بین المللی و شبکه های راه های زمینی، دریایی و هوایی در سطح جهان. ۷- پدیداری و گسترش ‌ارتباطات‌ مخابره ای و الکترونیکی. ۸- رسانه های جمعی؛ همچون روزنامه ها، خبرگزاری ها، رادیو و تلویزیون و سینما. ۹- رسانه های دیجیتال و مجازی که شامل ارتباطات ماهواره ای، شبکه های رایانه ای و اینترنت و از آن طریق فرآیندهای‌ تبادل اطلاعات‌ در اقصاء نقاط جهان‌ که منجر به پدید آمدن‌ دنیای‌ مجازی‌ ارتباطات‌ و اطلاعات شده است.

امواج‌ ادوار مختلف‌ جهانی‌ شدن‌

تاکنون‌ جهان‌ چندین‌ موج‌ از فرآیند جهانی‌ شدن‌ را پشت‌ سر گذاشته‌ است‌ که‌ نخستین‌ آن ها به‌ دوران پس از اسکندر و کم و بیش یونانی شدن شرق و غرب برمی‌گردد و آخرین شان به انقلابی که رسانه ها، رایانه ها و اینترنت و ارتباطات حاصل از آن ها در سراسر جهان به وجود آوردند.

در پایان‌ قرن‌ نوزدهم‌، دنیا تا حدود زیادی‌، جهانی‌ شده‌ بود. کاهش‌ چشمگیر هزینه‌ حمل‌ و نقل‌، موجب‌ رونق‌ سریع‌ تجارت‌ شد و نرخ‌ تجارت‌ جهانی‌ در سال‌ ۱۹۱۳ به‌ نقطه‌ای‌ رسید که‌ تا پیش از آن سابقه نداشت. رشد تجارت‌ با جابجایی‌ بی‌سابقه‌ سرمایه‌ در سطح‌ جهان‌ (حدود ۱۰ درصد تولید ناخالص‌ داخلی‌ در برخی‌ از کشورها) همراه‌ شد و مهاجرت‌ گسترده‌ به‌ ویژه‌ به‌ امریکا صورت‌ گرفت‌. (نرخ‌ مهاجرت‌ برای‌ برخی‌ از کشورها به‌ ۰/۵ تا یک‌ درصد جمعیت‌ آن ها رسید). پس ‌از دو جنگ‌ جهانی‌ و بروز رکود بزرگ‌، موج‌ جدید جهانی‌ شدن‌ آغاز شد که‌ ویژگی‌ بارز آن‌ کاهش‌ باز هم‌ بیشتر هزینه‌ حمل‌ و نقل‌ بود که‌ از سال‌ ۱۹۴۰ تا ۱۹۶۰ به‌ بیش‌ از نصف‌ کاهش‌ یافت‌. توسعه ‌شرکت های‌ چندملیتی‌، از دیگر خصایص‌ این‌ دوره‌ از جهانی‌ شدن‌ بود. این‌ شرکت ها قادر بودند فراتر از موانعی‌ چون‌ سیاست‌گذاری های‌ ملی‌ و عوامل‌ دیگری‌ از این‌ دست‌، عمل‌ کرده‌ و حتی‌ به‌ دورافتاده‌ترین‌ نقاط جهان‌ نیز نفوذ کنند. نتیجه‌ این‌ عوامل‌، رشد غیرمنتظره‌ تولید و ارتقای‌ سریع‌ سطح‌ زندگی‌ مردم‌ بود.

اما موج‌ جدید جهانی‌ شدن‌ چیز دیگری‌ است‌. موج‌ اخیر مدیون‌ تسهیل‌ روند تبادل‌ اطلاعات‌ و رشد بی‌سابقه‌ کامپیوتر، تکنولوژی‌ های‌ مخابراتی، رایانه ها و به خصوص رسانه های دیجیتال و اینترنت‌ است‌ که‌ مهم تر از کاهش چشمگیر هزینه ها (از دهه‌ ۱۹۷۰ تاکنون‌ هزینه‌ حسابرسی‌ و ارتباطات‌ تا ۹۹ درصد کاهش‌ یافته‌ است) تحولاتی جدید و کیفی را در همه عرصه های زندگی انسان پدید آورده است‌. این‌ پیشرفت‌ها حتی در سطح اقتصادی‌ و فنی‌ (که بیشترین انتقادها به جهانی شدن از همین بعد اقتصادی است) به‌ تدریج‌ کیفیت‌ و دامنه‌ خدمات‌ قابل‌ مبادله‌ را گسترش‌ داده‌ و اقتصاد جهانی‌ را بیش‌ از پیش‌ به‌ سوی‌ هم‌ پیوندی‌ سوق‌ داده‌ است‌. آیا این‌ تحولی‌ مثبت‌ است‌؟

رسانه های دیجیتال و مجازی؛ ابزار یا نماد جهانی شدن

در گذشته به رایانه، رسانه های دیجیتال، موبایل و غیره به مثابه ابزارهای جهانی شدن نگریسته می شد، سپس آن ها را نمادهای جهانی شدن شمردند و اینک آن ها را معیار جهانی شدن می دانند. آن ها مبلغانی هستند که بیش از هر چیز دیگری جهانی شدن را باز می نمایانند و با آن ها دیگر نیاز به هیچ تبلیغ دیگری برای جهانی شدن وجود ندارد.

موبایل از جمله رسانه های دیجیتال است که امروزه به اشکال جدید در آمده است؛ به خصوص با آمدن موبایل هایی که به شکل رایانه های جیبی عمل می کنند و امکان وصل شدن شان به اینترنت کاملاً هویت جدید یک رسانه مجازی را نیز بدان ها بخشیده است. البته پیش از آن، موبایل ها به انواع دوربین ها عکاسی و فیلمبرداری دیجیتال مجهز شده بودند. با هوشمند شدن آن ها می رود که باز هویت جدیدتری بیابند که از آن ها تحت عنوان نسل چهارم یاد می شود.

اینترنت مهمترین هویت را به جهانی شدن بخشیده است و آن را از عرصه دنیای واقعی به عرصه دنیای مجازی کشانده است و آن تغییراتی اساسی و زیربنایی در همه فعالیت های عرصه زندگی به وجود اورده است. امروزه نیز که از اینترنت دوم یاد می شود، بحث هوشمندسازی آن را بیش از پیش به واقعیت نزدیک ساخته و به زودی وارد عرصه ارتباطات و اطلاعات در دوران جهانی شدن می سازد.

دستاوردهای جهانی‌ شدن‌

اکنون‌ از پس‌ تمامی‌ تحولات‌ به‌ وقوع‌ پیوسته‌ در جهان‌، آمیختگی‌ای‌ از نظم‌ و بی‌نظمی‌ برخاسته‌ است‌ که‌ می‌توان‌ به‌ تماشا و تحلیل اش‌ نشست‌. نظم های‌ به‌ بارنشسته‌ آن‌ را در مشترکات‌، و بی‌نظمی‌های‌ تحقق‌ یافته‌ را می‌بایست‌ در تفاوت هایی ‌دانست‌ که‌ در نظریات‌ تبیین‌ کننده‌ “جهانی‌ شدن‌” سوسو می‌زنند (Breziniski, 1970؛Macluhan,1970؛ Seyf, 1997). نظریه‌پردازانی ‌که‌ به‌ جهانی‌ شدن‌ و دستاوردهای‌ آن‌ می‌بالند بر این‌ باورند که‌، اگر بخواهیم‌ تنها با نگاهی‌ خرده‌گیرانه‌، صرفاً جنبه‌های‌ منفی‌ آن‌ را به‌ حساب‌ آوریم‌، گزینش‌ اکثر جوامع ‌در راه‌ جهانی‌ شدن‌ را نادیده‌ گرفته‌ایم‌. آن‌ دستاوردهای‌ مختلفی‌ داشته‌ است‌ که‌ همگون ‌سازی ‌اقتصادی تنها یکی‌ از آن هاست‌. آن تولید جهانی را افزایش داده است، رشد اقتصادی را در پی داشته، درآمد و کیفیت زندگی را ارتقاء بخشیده و موجب رشد بخش غیررسمی اقتصاد و اشتغال گردیده است (زمانی، ۱۳۸۴: ۳۵-۵۰). در حالی که در عرصه فرهنگی نیروهای همانندساز فرهنگی، چنان که در سنجه ای جهانی عمل می کنند، گستره ای برای “گفتگوهای ناهمانندساز” پدید آورده اند (لال، ۱۳۷۹: ۲۱۳-۲۱۴). با این همه، حتی‌ همگون ‌سازی ‌اقتصادی نیز تا حد زیادی‌، اوضاع ‌مادی‌ و رفاهی‌ مردم‌ در اقصی‌ نقاط جهان‌ را بهبود بخشیده‌ است‌ و همان‌ انگیزه ‌اصلی‌ در پیش‌ گرفتن‌ راه‌ توسعه‌ جوامع‌ مختلف‌ بوده‌ است‌. همگون‌ سازی‌ میلیون ها فرصت‌ شغلی‌ ایجاد کرده‌ و باعث‌ شده‌ که‌ حدود دو تریلیون‌ دلار سرمایه‌ از کشورهای‌ ثروتمند از طریق‌ سهام‌، سرمایه‌گذاری‌ در اوراق‌ قرضه‌ و وام های‌ تجاری‌، به‌ کشورهای‌ فقیر و در حال‌ توسعه‌ منتقل‌ شود. اینک‌ رسانه های مجازی و دیجیتال به کمک اینترنت‌ باعث‌ شده‌ اند‌ تا شکاف‌ میان‌ کشورهای‌ غنی‌ و فقیر کمتر شود و این‌ روند در دهه‌های‌ جاری‌ تسریع ‌می‌شود. البته‌ آن‌ به‌ اقتصاد محدود نمی‌شود و در حوزه‌های‌ اجتماعی‌ و فرهنگ‌ نیز نتایجی‌ به‌ بار آورده‌ است‌ که‌ در هیچ‌ کجای‌ تاریخ‌ تاکنون‌ سابقه‌ نداشته‌ است‌. سلسله‌ مراتب‌ اقتدار و لایه‌ لایه‌ شدن‌ جامعه‌ بر اثر آن‌ که‌ از عوامل‌ اصلی‌ تبعیض ها و توزیع ‌نامتناسب‌ دانش‌ و معلومات‌ و تشریک‌ مساعی‌ در تصمیمات‌ (از طریق‌ شکستن ‌محدودیت های‌ جغرافیایی‌) به‌ شمار می‌رفت‌، اکنون‌ از طریق‌ رسانه‌های‌ جهانی‌ و اینترنت‌ شکسته‌ شده‌ است‌ و انسانی‌ که‌ تاکنون‌ در کشور و پایتخت‌ خود بیگانه‌ و نادیده‌ گرفته‌ شده‌ بود، با شبکه های‌ اطلاعاتی‌ وسیع‌ در دورافتاده‌ترین‌ نقاط جهان ‌می‌تواند از اطلاعات‌ هر کجای‌ جهان‌ آگاه‌ شده‌ و در بسیاری‌ از مراکز مردمی‌ و جامعه‌ مدنی‌ مشارکت‌ کند. جهانی‌ شدن‌ حتی‌ عمیق‌ترین‌ تحولات‌ اجتماعی‌ و سیاسی‌ را موجب‌ شده‌ است‌. به‌ طوری‌ که‌ آن‌ روند، همگام‌ با اطلاع‌ رسانی‌ به‌ مردم‌، در جوامعی‌ که‌ زمانی‌ محدود و بسته‌ بودند، باعث‌ سرنگونی‌ دیکتاتوری‌های‌ بسیاری‌ شده‌ است‌. دموکراسی‌ که‌ همواره‌ از این‌ محدودیت‌ رنج‌ می‌برد که‌ آرزوی‌ همیشگی ‌خود، یعنی‌ مشارکت‌ مستقیم‌ و بی‌واسطه‌ مردم‌ را دور از دسترس‌ و غیرعملی‌ می‌دید و ناگزیر آن‌ همیشه‌ از طریق‌ باواسطه‌ (نمایندگان‌) و رأی‌ غیرمستقیم‌ شهروندان‌ تحقق ‌می‌یابد (Dunn,1992: 248ff). و از این‌ روی،‌ اصل‌ تعیین‌ کننده‌ دموکراسی‌ (مشارکت‌) هنگام‌ تجلی‌ در جوامع ‌با محدودیت های‌ جدی‌ روبرو می‌شد، اکنون‌ بارسانه های دیجیتال و مجازی دنیای‌ اطلاعاتی‌ و ارتباطی‌ جهانی‌، چشم‌انداز تحقق‌ واقعی‌ تشریک‌ مساعی‌ و مشارکت‌ مستقیم‌ هر انسانی‌ را در هرکجای‌ دنیا نشان‌ می‌دهد و این‌ آرزو همیشگی‌ را به‌ واقعیت‌ نزدیک‌ ساخته‌ است‌! اما همزمان‌ عواقب‌ منفی‌ و تاوان هایی‌ نیز به‌ بار آورده‌ است‌ که‌ از جمله‌ باید به‌ اضمحلال‌ برخی‌ فرهنگ های‌ بومی‌ و گوناگونی‌های‌ آن ها، آسیب‌پذیری‌ بیشتر جوامع‌ فقیر و کمتر توسعه‌ یافته‌ در مقابل‌ بحران های‌ آن‌ و نبردهای‌ جدید فرهنگی‌ اشاره‌ کرد. اما پرسش اساسی این است: آیا آن ها چیز تازه‌ای‌ هستند!؟ فرهنگ های‌ بومی‌ و محلی‌ پیش‌ از جهانی‌ شدن‌ نیز در معرض‌ تهاجم‌ فرهنگ های‌ سلطه‌ جو و انحصارطلب‌ بوده‌اند، و اتفاقاً جهانی‌ شدن‌ موجب ‌شده‌ است‌ که‌ آن ها در مقابل‌ فرهنگ های‌ ملی، رسمی‌ و سلطه‌ جو از امکانات‌ نوینی‌ برای‌ بروز و تجلی‌ خود استفاده‌ کنند و خطر اضمحلال‌ یا بازآفرینی‌ آن ها تا حد زیادی‌ به‌ توان ‌زایش‌ خودشان‌ منوط می‌شود. جهانی‌ شدن‌ باعث‌ شده‌ تا در عرصه‌های‌ جهانی‌، فرهنگ هایی‌ با “ریشه‌های‌ کاملاً متفاوت‌” و فرهنگ های‌ “چندریشه‌ای‌” پدید آیند که‌ پیش‌ از آن‌ سابقه‌ نداشته‌ است‌. حتی‌ آنچه‌ که‌ فرهنگ‌ غرب‌ نامیده‌ می‌شود، به‌ شکلی‌ مستقیم‌ یا غیرمستقیم‌ از آمیختگی‌ مسالمت‌آمیز فرهنگ ها و تمدن های‌ مختلف‌ هویت ‌یافته‌ و جهان‌ را تحت‌ تأثیر قرار می‌دهد. نبرد تمدن ها نیز که‌ پیش‌ از این‌ چندجانبه‌ و چندقطبی‌ بود، تنها به‌ نبردی‌ دوقطبی‌ تقلیل‌ یافته‌ و در سایر ابعاد، بیشتر با تعامل (تأثیرات‌ غیرآگاهانه‌ و غیرمحسوس‌) و تبادل‌ (تأثیرات‌ آگاهانه‌ و محسوس‌) فرهنگی ‌روبرو هستیم‌ تا تخاصم‌ و تقابل‌ فرهنگی. جهانی شدن به فرهنگ های بومی و جهانی فرصت های مشارکت جدیدی بخشیده است (‌Reeves, 1993; Sreberny-Mohammadi, 1991).

اما شاید بتوان‌ گفت‌ خطرناکترین ‌دستاوردهای‌ جهانی‌ شدن‌، تصورات‌ یک‌ سویه‌ای‌ است‌ که‌ در مورد پیامدهای‌ مثبت ‌و منفی‌ جهانی‌ شدن‌ وجود دارد. از نظریاتی‌ که‌ بدون‌ در نظر گرفتن‌ اوضاع‌ پیشین‌ و کنونی‌ جهان‌، تحولات‌ رو به‌ رشد جهانی‌ شدن‌ را نادیده‌ می‌گیرند گرفته‌ تا تئوریسین های‌ مأیوس‌ نظام های‌ شکست‌ خورده‌ پیشین‌ در جهان‌ که‌ در هر دستاورد جوامع‌ نسبتاً موفق‌ تنها فاجعه‌ می‌بینند. از تئوری هایی‌ که‌ نظریه‌ پردازانش‌ در اتاق‌ کار خود نشسته‌ و منکر آن اند که‌ تحولی‌ در زندگی‌ واقعی‌ جوامع‌ محروم‌ پدید آمده‌ است، ‌تا نظریاتی‌ که‌ جهانی‌ شدن‌ را به‌ معنای‌ تحقق‌ مدینه‌ فاضله‌ و مساوی‌ با نابودی ‌بسیاری‌ از الگوها و روابط پیشین‌ خانوادگی‌، اجتماعی‌ و فرهنگی‌ پنداشته‌ و یا بر این ‌تصور است‌ که‌ جهانی‌ شدن‌ به‌ شکلی‌ قاطع‌ و یک‌ سویه‌، کفه‌ ترازو را به‌ سمت‌ افراد یا نهادهایی‌ تغییر می‌دهد که‌ منافع شان‌ در تقابل‌ با یکدیگر قرار دارد. شاید مناسب تر آن ‌باشد تا علاوه‌ بر بهره‌ بردن‌ از دستاوردهای‌ اقتصادی‌، اجتماعی‌ و فرهنگی‌ جهانی ‌شدن‌ در دنیای‌ امروز برای‌ از میان‌ برداشتن‌ برخی‌ عواقب‌ منفی‌ آن (به خصوص برای جوانان و نسل های فردا) گام‌ برداشته‌ و راه‌حل هایی‌ را جستجو کرده‌ و به‌ آزمون‌ بگذاریم‌، همان گونه‌ که‌ تاکنون‌ تحولاتی‌ که‌ بوسیله ‌بشر رقم‌ زده‌ شده‌ نشان‌ می‌دهد که‌ واقعیت ها توسط آن هایی‌ محقق‌ گردیده‌ و منشاء تأثیر بوده‌ است‌ که‌ خود را به‌ چنان‌ نگاه‌ و کنش‌ دوگانه‌ و متناقضی‌ تجهیز کرده‌ باشند.

آخرین موج جهانی شدن: انقلاب ارتباطات‌ و اطلاعات‌

این صدای تبش عصر ماست؛ نت هایی که یک فریاد را سر می دهند: ارتباطات و اطلاعات. با ظهور رسانه های دیجیتال و مجازی و اطلاعات جهانی یک طرفه، آخرین موج جهانی شدن آغاز، با پیدایش مخابرات و موبایل که دارای اطلاعاتی دو طرفه بودند، حرکت صعودی اش ادامه یافت و با پیدایش اینترنت و رسانه هایی با اطلاعاتی هوشمند و واقعیت مجازی به اوج خود رسید. این به معنای واقعی کلمه یک انقلاب بود. نخست انقلابی در اندیشه که بر پارادوکس همیشگی واقعیت در مقابل مجاز پایان می داد و آن ها را به یکدیگر پیوند می زند. در اینترنت شما تنها با یک کلیک با هر نقطه از دنیا فاصله دارید؛ اینجا و اکنون با بزرگترین کتابخانه ها، معتبرترین موزه ها و گالری های هنری و زیباترین جاذبه های فرهنگی و گردشگری هر نقطه از واقعیت مجازی اینترنت. اینک شما در کنار هر هویتی، هویت یک شهروند جهانی را اختیار کرده اید، آیا این ها هر یک به تنهایی برای یک انقلاب کافی نیستند؟‌

بسیاری از دست اندرکاران اخبار اینترنتی عقیده دارند که ظهور اینترنت موجب نخ نما شدن این شعار انقلابی شده است: «بگذارید مردم سخن بگویند.» آن ها مدعی اند: «بگذارید مردمی که خبر را به وجود می آورند، خبر دهند.» در عرض مدت کوتاهی چندین هزار پیام رد و بدل می شود، بدون هیچ نظارت تحمیلی و تنها محدودیت، یک آیین نامه حرفه ای است (له فور، ۳۷۰: ۴۶). در چنین شرایطی است که بسیاری از رهپویان دینی و معنوی به خوبی می توانند با هم ارتباط برقرار کرده و تبادل اطلاعات کنند.

جهانی شدن، هویت بخشی و مردم محروم‌

جهانی شدن با تمام تبعات و نتایجی که برای اقصاء نقاط جهان داشته، یکی از بزرگترین دستاوردها را برای مردم محروم و منزوی داشته است. انسان محروم امروز دیگر مجبور نیست تا چشم امید به توانایی های بسیار محدودِ تکنولوژی و دانش محل و کشور خود منحصر شود و قادر است به سرعت از آخرین دانش، تجارب و تکنولوژی های پیشرفته ترین جوامع بهره برد. او به کمک علم از بسیاری از امراض و بیماری های که در مناطق فقیر پدیدار شده و به سرعت رایج می شد، رهایی می یابد؛ هم از طریق پیشگیری و هم درمان (احمدی، ۱۳۸۶) .

اما یکی از مهم ترین تأثیرات جهانی شدن به هویتی بر می گردد که به انسان های محروم و حاشیه نشین بخشیده است. تا دیروز بسیاری از آن ها در ابتدایی ترین تصمیمات محلی و بومی شان در نظر گرفته نمی شدند، چه رسد به کشورشان. در حالی که امروز آن ها از طریق شبکه های ارتباطاتی گسترده، رسانه های دیجیتال و مجازی، مخابرات و اینترنت که مشخصاً از بارزترین شاخص های جهانی شدن هستند، می توانند با همه جای دنیا ارتباط برقرار کنند. تا دیروز انسان محروم برای احقاق حق اش می بایست به شورشی همه گیر دست زند تا صدایش را به گوش برخی از مسئولان برساند، که آن با تاوان های جبران ناپذیرِ جانی و مالی توأم بود. اما امروزه کمتر از صد روستاییِ آمریکای لاتین با تعدادی پلاکارد می توانند افکار خود را به جهانیان منتقل ساخته و حتی در مخالفت با جهانی شدن اعتراض کنند و به سرعت انعکاس آن را از طریق رسانه ها (ابزار جهانی شدن) در سراسر جهان ببینند. چرا که او دیگر هویت یک انسان جهانی را یافته است. انسان ها دیگر تنها عضوی از محله خود نیستند، آنان عضو یک جامعه جهانی اند که می توانند با انتقال افکار عمومی شان از طریق جهانی شدن، تمام جهان را تحت تأثیر قرار دهند و برنامه ها در سطوح بومی، ملی و حتی بین المللی را تغییر دهند. این از طریق وصل شدن به سایت های اینترنتی و مشارکت در نظرسنجی های شان ممکن است تا ساختن یک وبلاگ شخصی که نظراتش را انعکاس داده و با دیگران در میان گذارده و مبادله می کند.

ابر بزرگراه های ارتباطاتی‌ وشاهراه های اطلاع ‌رسانی‌ جهانی‌

تحولات‌ شگرف‌ تکنولوژی‌های‌ ارتباطی و اطلاع‌رسانی‌ و پیشرفت‌های‌ شتابان‌ فن‌آوری‌های‌ نظام ‌اطلاع‌ رسانی‌ در جهان ‌‌امید به عدالت‌، مردم‌ سالاری‌، کاهش‌ رنج ها و کمک‌ به‌ کسب‌ حقوق‌ انسانی‌ و دینی ‌ مردم‌ در راستای‌ این‌ تحولات‌ را شکل بخشیده است‌ و آن‌ هنگامی‌ خواهد بود که‌ نگرش‌ سنتی‌ ما به‌ پدیده‌های‌ جدید نظام‌ اطلاع‌ رسانی‌ و تحولات‌ موثر در ساخت ‌جامعه‌ اصلاح‌ شده‌ و در راستای‌ فرایند توسعه‌ قرار گیرد. پیش‌ از عصر رسانه‌ها، هر شخصی‌ در حد محیط فیزیکی‌ و اجتماعی‌ اطراف‌ خود اطلاعات کسب‌ می‌کرد، ولی‌ در عصر ارتباطات‌ رادیو، تلویزیون‌، روزنامه‌ها و مجلات، مخابرات، و رسانه های دیجیتال و اینترنت‌، تمامی‌ اطلاعات‌ مربوط به خانواده‌ها، نهادها و فرهنگ های‌ جوامع‌ مختلف ‌را در اختیار هر شخصی‌ قرار می‌ دهد که‌ به‌ رسانه‌ها رجوع‌ کند و انبوهی‌ از اخبار و اطلاعات‌ گوناگون‌، تخصصی‌ و حتی‌ متناقض‌ را دریافت‌ کند و همین‌ تکثر است‌ که‌ خصیصه‌ جدید دیگری‌ را به‌ دانش‌ مبتنی‌ بر اطلاعات‌ می‌افزاید. به ‌بیان‌ دیگر، در قلب‌ انقلاب‌ ارتباطات‌، انتشار جهانی‌ دانش‌ نهفته‌ است‌ و از این‌ روی،‌ انقلاب‌ ارتباطات‌ می‌تواند به‌ نفع‌ بشریت‌ و در راستای‌ کاستن‌ فاصله‌ها قرار گیرد و دموکراتیک‌ و آزادی ‌بخش‌ باشد.

غول های جدید فن آوری ارتباطات و اطلاعات که به نسل دوم موسوم اند، یکبار برای همیشه بسیاری از محدودیت های پیشین عصر ارتباطات را برطرف می سازند (Gilder, 1993: 107). ابر بزرگراه های ارتباطی و شاهراه های اطلاعاتی که در حال ساختند، با از میان برداشتن فضای بین رایانه ای در اینترنت و دیدار از اماکن، کافه های الکترونیکی و حتی محیط های کاری، دنیاهای مجازی و واقعی ما را به هم پیوند می زنند. آنجاست که ابژه، سوژه می نماید و سوژه امروز به ابژه فردا بدل می شود. آن ها به تقویت قابلیت ها و تنگ تر کردن محدودیت های ما در زندگی منجر خواهند شد و به زندگی ما ابعادی جدید و به دموکراسی قدرت و نظارتی عظیم تر عطا خواهند کرد (Bollier, 1993: 22).

فقر اطلاعاتی‌

در عصر کنونی‌ و به‌ تعبیری‌ عصر ارتباطات‌، فقر تنها به‌ کمبودهای‌ مادی‌ و درآمد مالی‌ اندک‌ اطلاق‌ نمی‌شود، بلکه‌ آگاهی‌ و اطلاعات‌ از اصلی‌ترین‌ معیارهای‌ فقر است‌. به‌ بیانی‌ دیگر، مردم‌ را از نقطه‌ نظر دسترسی‌ به‌ منابع‌ اطلاعاتی‌ متعدد و متنوع‌ در جهان،‌ به‌ فقیر و غنی‌ تقسیم‌ می‌شوند و اینبار اطلاعات،‌ نه‌ به‌ عنوان‌ وسیله‌ای‌ برای‌ سنجش‌ متغیرهای‌ اقتصادی‌ یا هر ملاکی‌ دیگر برای‌ توسعه‌ یافتگی‌، بلکه‌ خود به‌ عنوان‌ میزان‌ و ملاکی‌ برای‌ توسعه‌ یافتگی ‌مطرح‌ هستند. دسترسی به اطلاعات از طریق رسانه های مجازی و اینترنت از هر رسانه جمعی دیگر سهل تر و گسترده تر شده است و این به معنای کاهش سریع و تصاعدی فاصله بین مستمندان و فقرا از منظر دستیابی به اطلاعات است که تداوم نیز دارد.

ارتباطات‌ و توسعه ‌در عصر جهانی شدن

در عصر جهانی شدن‌، معدود محققانی‌ درباره ‌انقلاب ارتباطی و ارتباط نزدیک‌ بین‌ توسعه‌، فرهنگ‌ و ارتباطات‌ تردید دارند. توسعه‌ یعنی‌ تغییر و این‌ تغییر، نحوه‌ نگریستن‌ مردم‌ به‌ موضوع ها، اعمال‌، ارتباط آن ها با یکدیگر و جهان‌ اطراف شان‌ را تحت‌ تأثیر قرار داده‌ است‌. تغییراتی‌ که‌ در ذهن‌ مردم‌ شکل ‌می‌گیرد بر دانش‌، ارزش ها، نگرش ها، باورها و رفتارها و… تأثیر می‌گذارد. این‌ تغییرات ‌نمی‌تواند شکل‌ گیرد مگر با پردازش‌ اطلاعات‌، اعم‌ از اطلاعاتی‌ که‌ از خارج‌ تأمین ‌می‌شود، از طریق‌ رویدادها و فعالیت ها، یا به‌ وسیله‌ بررسی‌ مجدد دانش‌ موجود. با شناسایی‌ این‌ حقیقت‌ ارتباطات‌ بلافاصله‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از عوامل‌ اصلی‌ فرایند توسعه‌ مطرح‌ می‌شود. امروز دیگر بدون‌ ارتباطات‌ هیچ‌ اطلاعاتی‌ بین‌ مردم‌ منتشر نمی‌شود و بدون‌ تفسیر اطلاعات‌ هیچ‌ کشف‌، تغییر و اصلاحاتی‌ انجام‌ نخواهد شد (بورن، ۱۳۷۹: ۸).

ارتباطات‌ به‌ عنوان‌ یکی‌ از عوامل‌ موثر در امر توسعه‌ پذیرفته‌ شد. اکنون‌ نقش‌ ارتباطات‌ با تغییر بینش های‌ مربوط به‌ راهبردهای‌ توسعه‌ همساز شده است. ابتدا انتظار می‌رفت‌ ارتباطات‌ راه ‌را به‌ سوی‌ نوگرایی‌ هموار سازد؛ سپس‌ وظیفه‌ پشتیبانی‌ از برنامه‌ها و پروژه‌های‌ خاص ‌توسعه‌ به‌ ارتباطات‌ داده‌ شد. بعدها مباحث‌ مربوط به‌ درگیر کردن‌ مردم‌ در برنامه‌ توسعه‌، با تأکید روی‌ گفت‌ و شنود و شکل های‌ عادلانه‌ و معقول‌ برقراری‌ ارتباط بین‌ طرف های‌ درگیر در فرایندهای‌ ارتباطی‌ مطرح شد. به‌ نظر می‌رسد ارتباط میان‌ فرهنگی‌ برای‌ این‌ کار مناسب‌تر از ارتباط یک‌ طرفه‌ است‌. این امر امروز به کمک رسانه های جمعی، دیجیتال و مجازی متعدد تسهیل شده است. موانع‌ عمده‌ای‌ بین‌ برنامه‌ریزان‌ و کارگزاران‌ توسعه‌ و مردم‌ وجود دارد که‌ مانع‌ از نشر سازنده‌ دانش‌ و طرز فکرها می‌شود. یکی از بزرگترین‌ موانع‌ در میان‌، عبارت ‌است‌ از موانعی که در ارتباطات و رسانه های مذکور به وقوع می پیوندند.

از وسایل‌ ارتباط جمعی ‌تا رسانه های مجازی

مسأله اساسی این است: چه کسی، از کدام مجرا، به کی، با کدام نتیجه، چه می گوید ( Lasswell, 1972: 117)؟ در یک‌ جامعه‌ پیشرفته‌، نقش‌ وسایل‌ ارتباط جمعی‌ به‌ اطلاع‌ رسانی‌، تبلیغات‌ و حتی‌ پویش‌های‌ فرهنگی‌ محدود نمی‌شود، رسانه ها ابزاری‌ برای‌ پاسخ گویی‌ دولت‌ و کندوکاوشان هستند. آن ها علاوه‌ بر این‌ که‌ به‌ مردم‌ اطلاعات‌ می‌رسانند، تریبونی‌ برای‌ مباحث‌ مورد علاقه‌ افکار عمومی‌ و اِعمال‌ خواسته های‌ مردم به شمار می روند. از طریق‌ آن هاست‌ که‌ بسیاری‌ از اعضای‌ دولت‌ و سایر مقامات‌ به‌ پرسش های‌ شهروندان‌ و افکار عمومی‌ پاسخ‌ می‌گویند و آن‌ را به‌ گوش‌ سایر شهروندان‌ می‌رسانند. همچنین‌ امروزه‌ وسایل‌ ارتباط جمعی ‌به‌ نوعی‌ از نقش‌ مکمل‌ مجلس‌ برخوردارند، به‌ طوری‌ که‌ حق‌ مشاوره‌ و موشکافی‌ در مورد مسایل‌ مختلف‌ را داشته‌ و این‌ کار را از طریق‌ مداخله‌ عموم‌ مردم‌ انجام‌ می‌دهند، به‌گونه‌ای‌ که‌ هر شهروند عادی‌ از حق‌ گفتن‌ و شنیدن‌ برخوردار باشد (بیتهام، ۱۳: ۲۵).

اما نکته‌ در این‌ جاست‌ که‌ رسانه‌های‌ گروهی‌ تنها هنگامی‌ قادر به‌ تعقیب‌ اهداف‌ و دستیابی به کارکرده های فوق‌ خواهند بود که‌ مستقل‌ باشند؛ حتی‌ اگر به‌ نوعی‌ برخی‌ از رسانه‌ها تریبون‌ حکومتی‌ به‌ شمار می‌روند، برخی‌ دیگر می‌بایست‌ از استقلال‌ لازمه‌ برخوردار باشند (ساروخانی، ۱۳۷۱: ۱۰۰-۱۰۱). رسانه‌هایی‌ که‌ بودجه‌ شان توسط دولت‌ تعیین‌ می‌شود، برای‌ این‌ که‌ استقلال‌ داشته ‌باشند، باید در مقابل‌ کمیسیونی‌ مستقل‌ یا کمیسیونی‌ مرکب‌ از نمایندگان‌ گروه‌های‌ مختلفی از‌ شهروندان‌ پاسخگو باشند و مهم تر از آن‌، رسانه‌های‌ مستقل دیگر از امکان‌ رقابت‌ با رسانه‌های ‌حکومتی‌ برخوردار باشد. رسانه‌های‌ خصوصی‌ را نیز می‌توان‌ با تقسیم‌ منابع‌ مالی‌ و عدم ‌تمرکز آن‌ در دست‌ عده‌ای‌ معدود و هم‌ رأی‌، محقق‌ ساخت. اما رسانه های مجازی دارای چنین محدودیتی نیستند، چون جریان اطلاعات در آن ها نه یک طرفه که چند سویه است و شهروندان نه تنها امکان اظهارنظر که پرسش و پاسخ را نسبت به بالاترین مقامات و مسئولان حکومتی دارا هستند.

رسانه های محلی و شخصی و تنوع فرهنگی

در کنار افزایش چشمگیر رسانه های بین المللی، ما در جهتی به ظاهر معکوس شاهد شکل گیری و رشد رسانه های محلی و منطقه ای که حتی رسانه های شخصی و خصوصی هستیم. این اشکال جدید از رسانه ها به یک شخص منفرد امکان آن را می دهد تا در قالب یک سایت یا وبلاگ، رسانه شخصی و خصوصی خود را به جهان معرفی کند. رسانه هایی که انعکاس دهنده فرهنگ های بومی هستند و جوامع منطقه ای و محلی را تقویت کرده و هویت شان را تثبیت می نمایند (تافلر، ۱۳۸۰: ۲۲۸). این امر به کمک رسانه های دیجیتال، آن ها را به روز و قابل رقابت با رسانه های بین المللی ساخته است. به عبارتی دیگر، تاکنون نقش دوگانه جهانی شدن در افزایش و گسترش رسانه های محلی و بین المللی به طور همزمان نادیده گرفته شده است که نشان از آن دارد، باید بر مشاهداتی که بر نظریات پیشین ما درباره جهانی شدن می تازند، توجه بیشتری کنیم.

افکار عمومی، بومی،‌ ملی‌ و جهانی‌

افکار عمومی‌ مجموعه‌ عقاید افراد یک‌ جامعه‌ نسبت‌ به‌ موضوعی‌ است‌ که‌ مردم‌ درباره‌اش‌ منافع‌ و علایقی‌ مشترک‌ دارند و به‌ عبارت‌ دقیق تر طرز تلقی‌ و واکنش‌ جمعی‌ و مشهود است‌ که ‌جزء بزرگی‌ از جامعه‌ در برابر رویدادهای‌ اجتماعی‌ که‌ اغلب‌ مهم‌ تلقی‌ می‌شود، نشان‌ می‌دهند (ستوده‌، ۱۳۷۴:‌ ۱۷۲؛ بیرو، ۱۳۷۰: ۳۱۲). افکار عمومی‌ امروزه‌ بیش‌ از هر زمان‌ دیگری‌ در عرصه‌ سیاست‌ و اجتماع‌ برای‌ خود جا باز کرده‌ است. اگر در گذشته ‌حکومت ها می‌توانستند با نادیده‌ گرفتن‌ خواست‌ مردم‌، خودسرانه‌ به‌ هر اقدامی‌ متوسل‌ شوند، اکنون‌ با پدیده‌ای‌ به‌ نام‌ افکار عمومی‌ مواجه‌ هستند که‌ به‌ عنوان‌ اساسی‌ ترین‌ عامل‌ در عرصه‌ واقعیات‌ اجتماعی‌ مطرح‌ می‌شود. این‌ پدیده‌ تنها به‌ قلمرو داخلی‌ کشورها محدود نمی‌شود، بلکه‌ در سطح‌ جهانی‌ نیز حکومت ها و دولت ها ناگزیرند افکار عمومی ‌جامعه‌ بین‌المللی‌ را مراعات‌ کنند و از اقدامات‌ خودسرانه‌ و منافی‌ با افکار عمومی‌ جهان‌ پرهیز کنند.

ارتباطات‌ و رسانه‌های‌ جمعی‌ از طریق‌ انواع‌ تکنولوژی‌های‌ اطلاعاتی‌، افکار کنونی‌ جهان ‌را شکل‌ می‌دهند و متغیرهای‌ فرهنگی‌ از جوامع‌ مختلف‌ به‌ متغیرها و عواملی‌ تأثیر گذار در فرهنگ‌های‌ جوامع‌ دیگر بدل‌ شده‌اند. تکثر، تنوع‌ و انتشار رسانه‌ها و به خصوص رسانه های دو طرفه و هویت‌ جدید کنونی‌شان‌ که‌ آن ها را از حکومت ها و دولت ها مستقل‌ ساخته‌ است‌، این‌ امکان‌ را به‌ شهروندان‌ داده‌ تا از طریق‌ افکار عمومی‌شان‌، سیاستمداران‌ را وادار سازند تا آنان را به‌ عنوان‌ تعیین ‌کنندگان‌ اصلی‌ خواست ها، علایق‌ و تصمیماتی‌ به‌ حساب‌ آورند که‌ در همه‌ عرصه‌های‌ ملی ‌و بین‌المللی‌ اتخاذ می‌شود. اگر چه‌ هیچ گاه‌ آن‌ استقلال‌ و این‌ تصمیمات‌ کامل‌ و مطلق ‌نیست‌، اما حکومت های‌ خودکامه‌ که‌ پیشتر توانسته‌ بودند شبکه‌های‌ وسایل‌ ارتباط جمعی‌خود را در مهار داشته‌ باشند، اکنون‌ از متوقف‌ کردن‌ جریان‌ اطلاعات‌ که‌ از طریق‌ آنتن‌های ‌ماهواره‌، فکس و اینترنت‌ ارسال‌ می‌شود، ناتوان‌ مانده‌اند. از این‌ روی‌ سیاستگذاران‌ و برنامه‌ریزان‌ امروز ناگزیر از منظور داشتن‌ افکار عمومی‌ به‌ عنوان‌ واقعیتی‌ انکارناپذیر هستند و هیچ‌ گاه‌ در طول‌ تاریخ‌ سیاسی‌ و اجتماعی‌، افکار عمومی‌ تا به‌ این‌ حد از اثرگذاری‌ برخوردار نبوده‌ است‌.

افکار عمومی‌ را از طریق‌ روش های‌ علمی‌ و پژوهش های‌ اجتماعی‌ سنجیده‌ و ارزیابی‌ می‌کنند و سیاستمداران‌ و مسئولین‌ ناگزیرند برای‌ این‌ که‌ انتخاب‌ شده‌ و توسط مردم‌ موردتأیید واقع‌ شوند، خود را با افکار عمومی‌ همراه‌ ساخته‌ و تصمیمات‌ خویش‌ را با توجه‌ به ‌افکار عمومی‌ اتخاذ نمایند. متأسفانه‌ در کشور ما مدت‌ زیادی‌ نیست‌ که‌ چنین‌ پدیده‌ای‌ را مورد توجه‌ و سنجش‌ علمی‌ قرار داده‌ و در تصمیمات‌ تعیین‌ کننده‌ نهایی‌ بدانند. البته ‌سیاستمداران‌ مردم‌ دوست‌، همواره‌ درصدد بوده‌اند تا تصمیماتی‌ که‌ اتخاذ می‌کنند، مطابق‌ با خواست‌ و اراده‌ مردم‌ باشد، اما چنین‌ حدس هایی‌ چون‌ مبتنی‌ بر پژوهش‌ و نظرسنجی‌ علمی‌ نبوده‌ نمی‌توان‌ به‌ حساب‌ افکار عمومی‌ به‌ معنای‌ امروزین‌ آن‌ نوشت‌ و تنها می‌توان‌ پنداشت‌ که‌ شاید چنین‌ بوده‌ است‌. به‌ بیانی‌ دیگر، در علوم‌ اجتماعی‌ امروز، افکار عمومی‌ مترادف‌ روش ها و پژوهش های‌ علمی‌ است‌ که‌ هر گونه‌ اظهارنظری‌ در خصوص‌ ماهیت‌ آن‌ تنها موکول‌ به‌ نظرسنجی‌های‌ علمی‌ است‌، نه‌ حدس های‌ فردی‌ و حتی ‌غریب‌ به‌ یقین‌. از این‌ روی‌ ضروری‌ است‌ تا موسساتی‌ بی‌طرف‌ و متخصص‌ به‌ سنجش‌ و انعکاس‌ اطلاعات‌ مبتنی‌ بر افکار عمومی‌ پرداخته‌ و این‌ متغیر مهم‌ برخاسته‌ از روابط اجتماعی‌ و فرهنگی‌ را به‌ عنوان‌ مهم ترین‌ مبنای‌ واقعیات‌ اجتماعی‌ و اساسی‌ترین‌ ابزار اظهار عقاید مردم‌ معرفی‌ کرده‌ و مورد استفاده‌ سیاسیون‌، برنامه‌ریزان‌، مسئولین‌ و مدیران‌ قرار دهد. اکنون‌ دیگر افکار عمومی‌ حتی‌ به‌ یک‌ جامعه‌ مشخص‌ محدود نمی‌شود و علاوه‌ بر سیاستمداران‌، بسیاری‌ از مدیران‌ سازمان های‌ جهانی‌ غیرسیاسی‌ نیز می‌کوشند تا افکار عمومی‌ مردم‌ در سراسر جهان‌ را مدنظر قرار دهند.

فرهنگ‌ جهانی‌ و فرهنگ‌ بومی‌

فرهنگ‌ تمامی‌ دنیای‌ دور و بر ما را در ذهن مان‌ تعریف‌ می‌کند؛ به‌ آن ها شکل‌ می‌بخشد، طبقه‌بندی‌ شان‌ می‌کند و معنای شان‌ می‌بخشد (تری‌ یاندیس‌‌، ۱۳۷۸: ۴۸). فرهنگ‌ در حقیقت ‌بخش‌ انسان‌ ساختهء‌ محیط است؛ حال‌ آن‌، چه‌ ذهنی‌ باشد و چه‌ عینی‌. فرهنگ‌ است ‌که‌ تعیین‌ می‌کند اعضای‌ آن‌ فرهنگ‌ رابطه‌شان‌ را با محیط، ماوراء طبیعه‌ و مردم‌ درون ‌و بیرون‌ فرهنگ‌شان‌ چگونه‌ تنظیم‌ کنند (بورن‌، ۱۳۷۹: ۱۲۰). ما جهان‌ را کمتر آن‌ گونه‌ که‌ هست‌، و بیشتر آن‌ طور که‌ ما هستیم‌، درک‌ می‌کنیم‌؛ چرا که‌ فرهنگ‌ است‌ که‌ تعیین‌ می‌کند ما چگونه‌ اطلاعات‌ دریافتی‌ از محیط، روش‌ تفسیر و روش‌ مورد استفاده‌ آن ها را درک‌ کرده‌ و به‌ کار می‌بخشد (تری‌ یاندیس‌‌، ۱۳۷۸: ۴۴ و ۴۷). به‌ بیانی‌ دیگر، فرهنگ‌ است‌ که‌ واقعیات‌ را برایمان‌ می‌سازد! آن‌، هم‌ ظرف‌ و هم‌ مظروف‌ اندیشه‌ تا رفتار ماست‌. فرهنگ‌ به‌ گروه‌ و اعضای‌ آن‌ کمک‌ می‌کند تا از عهده‌ مشکلات‌ زندگی‌ در محیطی‌ خاص‌ و در زمانی‌ معین‌ برآیند. شاید بهتر باشد فرهنگ را شیوه با هم زیستن در دنیایی بدانیم که “نفوس انسان ها با تمامی گوناگونی هایشان” یک بعد، محیط بعدی دیگر و نوع تعاملات آن دو، بعد دیگر و مکمل آن ها به شمار می روند.

فرهنگ‌ها از فصول‌ مشترکی‌ برخوردار هستند، همان‌ گونه‌ که‌ تمایزاتی‌ با یکدیگر دارند. فصول‌ مشترک‌ فرهنگ‌های‌ مختلف‌ که‌ به‌ اصیل‌ترین‌ و انسانی‌ترین‌ وجوه فرهنگ‌ مربوط می‌شود، فرهنگ‌ جهانی‌ را می‌سازد. مخاطبان‌ چنین‌ فرهنگی‌ نیز جهانی‌ خواهند بود و آن‌ به‌ بخش‌ بزرگی‌ از نیازها و تقاضاهای‌ فرهنگی‌ موجود مردم‌ در جوامع‌ مختلف ‌و به ویژه جوانان پاسخ خواهد گفت‌. اکنون‌ در سطح‌ جهان‌، تلاش‌های‌ مستمر و بعضاً سازمان‌ یافته‌ای‌ برای‌ تأکید بر این‌ وجوه‌ مشترک‌ و انسانی‌ فرهنگ‌ انجام ‌می‌شود و سازمان‌ یونسکو آن‌ را یکی‌ از اصلی‌ترین‌ وظایف‌ خود به‌ حساب‌ می‌آورد (دکوئیار، ۳۱۶: ۵ ـ ۷؛ بهجت‌ و‌ رفعت‌، ۳۱۶: ۸ ـ ۹). اما آن‌ به‌ معنای‌ نادیده‌ گرفتن‌ فرهنگ های‌ بومی‌ و گوناگونی‌های‌ زیست‌ بومی‌شان ‌نیست‌. فرهنگ های‌ بومی‌ بدون‌ آن‌ که‌ حذف‌ شوند، می‌توانند در روح‌ تکثر فرهنگی ‌نقشی‌ بزرگ‌ ایفاء کنند و اکنون‌ سازمان های‌ انسان‌ دوستانه‌ جهانی‌، از جمله‌ یونسکو حفظ و تقویت‌ فرهنگ های‌ بومی‌ و زیست‌ بوم های‌ آن‌ را از مسئولیت های‌ خود می‌دانند. منظور از زیست‌ بوم‌، شرایط فیزیکی‌ و محلی‌، جغرافیایی‌، آب‌ و هوا و تمامی‌ گیاهان ‌و جانوران‌ یک‌ اقلیم‌ است‌ که‌ از عوامل‌ مهم‌ و تعیین‌ کننده‌ فرهنگ‌ یک‌ منطقه‌ و جامعه‌ است‌ و فرهنگ‌ هر ناحیه‌ و جامعه‌ از بستر تعامل‌ انسان‌ با آن‌ برمی‌خیزد (تری‌ یاندیس، ۱۳۷۸: ۴۶ و ۵۷). اما رابطه‌ فرهنگ‌ و زیست‌ بوم‌ یک‌ طرفه‌ نیست‌ و در فرهنگ هایی‌ پویا، همان‌ گونه‌ که ‌زیست‌ بوم‌، فرهنگ‌ انسانی‌ را می‌آفریند، فرهنگ‌ شکل‌ گرفته‌ در بستر آن‌ نیز خود خالق‌ شرایطی‌ جدید بر زیست‌ بوم‌ می‌گردد که‌ در آن‌ شکل‌ گرفته‌ است‌ و تعامل‌ آن ها مداوم‌ ادامه‌ خواهد داشت‌. همین‌ نکته‌ است‌ که‌ مطالعات‌ فرهنگ های‌ محلی‌ و جوامع‌ منطقه‌ای‌ را برای نسل فردا ضروری‌ می‌سازد؛ به خصوص با کمک فناوری رسانه های دیجیتال.

با این همه، نباید به فرهنگ ها به شکل پدیده های ایستا نگاه کنیم. فرهنگ ها مدام‌ دست‌ خوش‌ تغییر هستند، آن ها از درون‌ یا بیرون‌ در معرض‌ تحول‌ قرار می‌گیرند. گاه‌ به‌ وسیله‌ فرآیندهای‌ خودجوش‌ و درون‌زا، به‌ خلاقیت‌ و نوآوری‌ دست ‌زده‌ و گاه‌ از طریق‌ تعامل‌ فرهنگی‌ از فرهنگ های‌ دیگر اقتباس‌ کرده‌ و متأثر می‌شوند. تفاوت های‌ فرهنگی‌ همیشه‌ بوده‌ و خواهند بود و بسیاری‌ از وجوه‌ این‌ تفاوت ها، بیش‌ از این‌ که‌ از اختلافات‌ برخیزد از گوناگونی‌ها و تنوعات‌ روح‌ انسانی‌ حکایت‌ دارند که ‌خود می‌تواند به‌ موضوعی‌ برای‌ شناسایی‌ بهتر انسان های‌ جوامع‌ مختلف‌ از یکدیگر تبدیل‌ شده‌ و تکامل‌شان را مقدور سازند. در گذشته به اختلافات فرهنگی به عنوان بهانه ای برای درگیری های قومی، ملی و … نگاه می کردند، اما در دنیای امروز فرهنگ های پویا به اختلافات فرهنگی به مثابه پدیده هایی که انعکاس دهنده گوناگونی های اندیشه و تجارب روح انسان های مختلف اند، می نگرند و از آن به عنوان دستاویزی برای شناخت هر بیشتر و بهتر یکدیگر بهره می برند. وظیفه ای که بیشتر بر عهده جوانان امروز و فردای فرهنگ ها و تمدن های مختلف است.

تحولات فرهنگی با رهیافتی انسانی

باید توجه‌ داشت‌ که‌ فرهنگ ها، به خصوص فرهنگ های بومی و محلی، با وجود برخورداری‌ از تمام‌ غنای‌ انسانی‌ و ارزشی‌، از خرافات‌ و تعصبات‌ و عادات‌ ضد انسانی‌ و ضد ارزشی‌ نیز مبرا نیستند. از این‌ روی‌ ضروری‌ است‌ تا فرهنگ‌ جهانی‌ با زدودن‌ خرافات‌ و تعصبات‌ ضد انسانی‌ و ارزشی‌، بر گوناگونی‌ها و خلاقیت های‌ خودجوش‌ و زاینده‌ فرهنگ های‌ مختلف‌ تأکید کرده‌ و با بروز آزادانه‌ خویش‌، جایگاهی‌ برای‌ هر فرهنگ‌ بومی‌ پدید آورد. به‌ بیان‌ دیگر، فرهنگ‌ جهانی‌ از چنان ‌جایگاهی‌ برخوردارست‌ که‌ تعصبات‌ و خرافات‌ فرهنگ های‌ بومی‌ را زدوده‌ و بر تنوعات‌ موجود در فرهنگ های‌ محلی‌ و بومی‌ تأکید ورزد و این‌ به‌ معنای‌ تحقق‌ فرآیندی‌ است‌ که‌ تعامل‌ فرهنگ‌ جهانی‌ و بومی‌ را در بردارد و به‌ آن ها این‌ امکان‌ را می‌بخشد تا نقشی‌ مکمل‌ برای‌ هم‌ بازی‌ کنند و هر چه‌ بیشتر به‌ یکدیگر غنا بخشند. فرهنگی که فاقد توانایی لازم جهت روی آوردن به خلاقیت های جدید و استفاده همزمان از دستاوردهای نو در هر دوران و تفسیر تازه از تجارب گذشته توسط نسل جدید از یک سوی و بهره مندی از تجارب سایر فرهنگ ها، بینش ها و تجارب جهانی از دیگر سوی باشد، از باروری و شکوفایی باز خواهد ماند و رکود و رخوت بر سرنوشت آن حاکم خواهد شد. بنابراین به نظر می رسد یکی از اولویت ها را باید توجه توامان به فرهنگ جهانی و فرهنگ های بومی با رویکردی “انسانی و معنوی” جوانان به آن ها تشکیل دهد؛ به طوری که از تبعات منفی فرهنگی رسانه های دیجیتال- همچون بازی های رایانه ای مضر- به دور مانند.

نسبیت فرهنگی

فرهنگ جهانی اعلام می کند، فرهنگ ها با تمامی گوناگونی شان قادر به ظهور خواهند بود و نسبیت فرهنگی می تواند معیاری برای تجلیات و تعاملات فرهنگ های مختلف باشد. چون برتری فرهنگی بر فرهنگ دیگر نوعی تبعیض به شمار می رود. اما اگر فرهنگی به نسبیت فرهنگی باور نداشته باشد و بخواهد سایر صور فرهنگی را حذف یا نابود سازد، آیا باز می توان جملگی فرهنگ ها را کاملاً در یک سطح نسبی دید؟ اینجاست که چالش اساسی نه تنها تبعیض باوران که حتی نسبی باوران شکل می گیرد. نحوه پاسخ دهی به تناقض فوق است که نبرد فرهنگ ها را در ابعادی اجتناب ناپذیر می سازد. زیرا باور به نسبیت فرهنگ ها، دستاوردی است که خود در دوره ای از تحول فرهنگ ها و تمدن ها به دست می آید وگرنه فرهنگ هایی که در عهد بدویت به “جاهلیت” و در عصر مدرن به” فاشیست” تعبیر شده اند، “قومیت” را معیاری برای اصالت بخشیدن به “فرهنگ خودی” و “غیریت” را بهانه ای برای تبعیض نسبت به سایرین، بخصوص فرهنگ های گوناگون “غیرخودی” می سازد. از این روی است که “نبرد فرهنگ ها” گریزناپذیر خواهد بود.

نبردها و تهاجمات‌ جدید فرهنگی‌

امروز تهاجمات فرهنگی با هویتی جدید شروع به زایش و بازآفرینی کرده اند. اینک از پس بی نظمی های جدید فرهنگی، اشکال جدیدی از مقابله فرهنگ ها صورت بسته اند. اشتباه نکنید؛ نبرد کنونی فرهنگ ها هرگز با برچسب ها، شعارها، تبلیغات و ابعاد صوری فرهنگ که اینک به عنوان نوعی “توطئه” مورد توجه اند، به وقوع نمی پیوندد. این مبارزه ای است، بطنی، آرام و خزنده که نه تنها بستر، که کل جوهره تحولات آتی دنیا ما را در برگرفته و رقم خواهد زد. اما همزمان نباید نادیده گرفت که اکنون بخش مهم و عظیمی از تحولات فرهنگی بدون نبرد و از طریق “تبادل و تعامل” تحقق می یابد که امروز به نوعی “رقابت” بدل شده است و نگاه به تحولات فرهنگی صرفاً از روزنه “تهاجم یا نبرد”، بیش از آن که از واقعیتی بیرونی ناشی شود، یا از عینک این ناظران انعکاس می یابد و یا حاصل تعمیمی است از فضای تنگ فرهنگی ای که تنفس می کنند، به عرصه های فرهنگی دیگری که کمتر با آن ها آشنایی دارند.

اما از سویی دیگر، ابعادی از فرهنگ ها همچنان به نبرد با یکدیگر ادامه می دهند. نبرد عظیم امروز بین “فرهنگ تکثرطلب و تعامل خواه”، که همه فرهنگ ها، ادیان و آراء را محترم می شمرد از یک سو و “فرهنگ هایی که اعتقادات انحصارجویانه” را تحمیل می کند، از سویی دیگر آغاز شده و جریان دارد. فرهنگ تکثرطلب در پی راه حل ها و رویکردهایی برای تحقق و عینیت یافتن حقوق انسانی، ملی، زیستی، اخلاقی، جنسی، قومی، اجتماعی و دینی است (پیام‌ یونسکو، ۳۱۶: ۱۴ ـ ۱۵) که منش نوینی از همزیستی را می طلبد که خود به توافق های جدیدی می انجامد و فرهنگ های موجود را دوباره سامان داده و در برخی موارد حتی فرهنگ های تازه ای به وجود می آورد. در حالی که فرهنگ های انحصارطلب با تقلید از انواع خاصی از وجوه فرهنگی انسان، سایر اشکال تجلی روح انسانی را محروم و حذف می سازند. فرهنگ تعامل خواه، حامی الگوهای چند لایه ای از انواع هویت ها است که به هر شخص و جوانی امکان آن را می دهد تا به عنوان یک انسان یا شهروند، آزادانه برگزیند که دلبسته به فرهنگی خاص یا چندین فرهنگ و صاحب هر نوع اعتقاداتی در این جهان باشد. در حالی که فرهنگ انحصارطلب درصدد یکرنگ ساختن و از میان برداشتن گوناگونی ها است و هویت های دیگر انسانی را قربانی می سازد. محور فرهنگ تعاملی بر مشروعیت تکثرها و گوناگونی هایی است که ابعاد وجودی روح و جسم انسان را قربانی نمی سازند، در حالی که فرهنگ انحصارجو به دنبال ابعادی سلیقه ای و بعضاً تعصب آمیز است تا تکثرها را به یکرنگی بدل ساخته و اشکالی خاص از الگوهای فرهنگی را که خود تجویز می کند، به عنوان تنها الگوهای موجود القاء کند. هر تفکر، جریان و سیاست فرهنگی، نه با شعارها و تبلیغات، بلکه با ماهیت کنش ها و در پیش گرفتن عملی هر یک از دو راه فوق هویت و جایگاه خویش را در نبرد فرهنگ ها مشخص خواهد ساخت (احمدی، ۱۳۸۴: ۷۵-۷۶).

هویت فرهنگی‌ و ملی‌

هویت‌ به‌ معنی‌ “چه‌ کسی‌ بودن‌” است‌ و از نیاز طبیعی‌ انسان‌ به‌ شناخته‌ شدن‌ و شناسانده‌ شدن‌ به‌ چیزی‌ یا جایی‌ برمی‌آید. این‌ حسن‌ تعلق‌، بنیادی‌ ذاتی‌ در وجود انسان‌ دارد. برآورد شدن‌ این‌ نیاز، “خودآگاهی‌” فردی‌ را در انسان‌ سبب‌ می‌شود و ارضای‌ حسن‌ تعلق‌ میان‌ یک‌ گروه‌ انسانی‌، خودآگاهی‌ جمعی‌ و مشترک‌ یا هویت‌ بومی‌ یا ملی‌ آن‌ گروه‌ انسانی‌ را تعیین‌ می‌کند. اگر مردم‌ یک‌ کشور را به ‌عنوان‌ سلول‌های‌ وجودی‌ آن‌ در نظر گیریم‌، بی‌تردید ترکیبات‌ اجتماعی‌ و اداری‌، ارکان‌ حیات‌ آن‌ کشور است‌ و آنچه‌ از هویت‌ و ملیت‌ می‌شناسیم، به‌ منزله‌ روح‌ این‌ پیکر خواهد بود (ساختار فرهنگی‌ هویت‌ ملی‌، ۱۳۷۸: ۳۴-۳۵).

اگر نیازمندی ها معنوی‌ و حس‌ تعلق‌ انسان‌ به‌ چیزی‌ یا جایی‌ ارضاء نگردد و انسان‌ از هویت‌ خودآگاهی‌ نیابد، موجود سرگردانی‌ بیش‌ نیست‌ که‌ هرگز نخواهد توانست‌ از کلاف‌ سردرگم‌ بی‌ سر و سامانی‌ و بی‌هدفی‌ رهایی‌ یابد (همانجا‌، ۳۲ ـ ۳۳). این‌، پدیده‌ها و نهادهای‌ معنوی‌ و فرهنگی‌ هستند که‌ فضای‌ انسانی‌ را به‌ گونه‌ء محیطی‌ مشخص‌ و مستقل‌ از دیگر محیط های‌ انسانی‌، جدا و متمایز می‌کند و افراد آن‌ فضای‌ انسانیِ‌ ویژه‌ را از روح‌ و سربلندی‌ هویتی‌ و از حس‌ همدلی‌ و همراهی‌ برخوردار می‌سازد. هویت‌ ملی‌ از وجوهی ‌برخوردار است‌ که‌ به‌ قرار زیر است‌: ۱- خانواده‌ ۲- زبان‌ ۳- دین‌ و آئین‌ ۴- زادگاه‌ و سرزمین‌ ۵- تاریخ‌-۶ ایدئولوژی،‌ سنت‌ها و ارزش‌ها ۷- باورها و رفتارها ۸- دانش‌ و فنون‌ ۹- خودآگاهی‌ و خودیابی‌ که ‌از نحوه‌ ترکیب‌ مولفه‌های‌ پیشین‌ پدید می‌آید.

با نظری‌ بر تاریخ‌ گذشته‌ سرزمین‌ ایران‌ و نگاهی‌ به‌ مولفه های‌ هویتی‌ در جامعه‌ کنونی‌ آن‌ در خواهیم ‌یافت‌ که‌ هویت‌ ایرانی‌، هویتی‌ چند پایه‌ است‌ و بر عواملی‌ چون‌ سرزمین‌ مشترک‌، تاریخ‌ مشترک‌، ادبیات‌ مشترک‌، دین‌ مشترک‌، آداب‌ و منش‌ مشترک‌ استوار است‌. هر ایرانی‌ که‌ در یک‌ عامل‌ از عوامل‌ بالا با ایرانی‌ دیگر شریک‌ نباشد، در دیگر عوامل‌ با او و دیگر ایرانیان‌ شریک‌ است‌. اگر چه‌ هویت ‌فرهنگی‌ یک‌ جامعه‌ مدیون‌ تمامی‌ اجزاء و عناصر موجود در فرهنگ‌ آن‌ جامعه‌ است‌. اما نمی‌توان ‌انکار کرد که‌ این‌ هویت‌بخشی‌ در برخی‌ از عناصر یک‌ فرهنگ‌ حضور قوی‌تری‌ دارند. در واقع ‌عناصری‌ از فرهنگ‌ در سطح‌ مقطعی‌ از زمان‌ به‌ عنوان‌ نمادهای‌ نهادهای‌ هویت‌ یک‌ ملت‌ متجلی ‌شده‌ و خود را عیان‌ می‌سازد (طرح‌ تدوین‌ برنامه‌ ایران‌ ۱۴۰۰‌، ۱۳۷۵:‌ ۳).

هویت‌یابی‌ فرهنگی‌ در عصر جهانی شدن

فرهنگ‌ شبکه‌ای‌ زنده‌، پویا و زاینده‌ است‌ که‌ طی‌ سده‌ها پیوسته‌ در حال‌ تغییر، تکامل‌، پالایش‌ و باززایی‌ بوده‌ است‌. بسیاری‌ بر این‌ تصورند که‌ فرهنگ‌ و به‌ تبع‌ آن‌، هویت‌ فرهنگی ‌صرفاً گنجینه‌هایی‌ هستند که‌ به‌ ما به‌ ارث‌ رسیده‌ و وظیفه‌ ما نگهداری‌ و پاسداری‌ از آن هاست‌. در حالی‌ که‌ با ابراز احترام‌ به‌ اندیشمندان‌ و به‌ خصوص‌ بزرگان‌ و دست‌ اندرکاران‌ عرصه‌ فرهنگ‌ و هنر که‌ از چنین‌ دیدگاهی‌ برخوردارند، باید اذعان‌ کرد‌ که‌ فرهنگ‌ حاصل‌ جوشش‌ نیروهای ‌خلاق‌ انسانی‌ و اجتماعی‌ است‌ (احمدی، ۱۳۷۹-۸۰: ۶۷-۷۶) که‌ با تقدیس‌ و تکریم‌ از زایش‌ باز می‌ایستد، حتی‌ اگر پرستندگانش‌ هدفی‌ غیر از آن‌ در سر داشته‌ باشند! چرا که‌ فرهنگ‌ نه‌ تنها حاصل‌ و نتیجه‌ پیشرفت‌ انسانی‌ و اجتماعی‌، بلکه‌ عامل‌ هر نوع‌ پیشرفت‌ انسانی‌ به‌ شمار می‌رود. پس‌ اگر فرهنگ‌ و هویت های‌ فرهنگی‌ از چنین‌ جایگاه‌ ارزشمندی‌ برخوردارند، نباید آن ها را چون‌ سنتی ‌ثابت‌ و تغییرناپذیر تقدیس‌ کرد، بلکه‌ می‌بایست‌ آن ها را فرآیندی‌ شکل‌پذیر دانست‌ که‌ نه‌ تنها می‌توانند خود را با وضعیت های‌ نوین‌ تطبیق‌ دهند، بلکه‌ در عین‌ حال‌ این‌ شرایط نوین‌ را خلق ‌نموده‌ و اهداف‌ و غایت‌ آن‌ را بازتعریف‌ نمایند و در عین‌ انعطاف‌ پذیری‌، انسجام‌ و تکثر خود را حفظ کنند. باید بتوانند از یک‌ سوی‌ خرافات‌، تعصبات‌، تمایلات‌ و تبعیض های‌ غیرانسانی‌ را از خود بزدایند و از سویی‌ دیگر وجوه‌ انسانی‌شان را در کثرت‌ هر چه‌ بیشتر بیافرینند و با تعامل‌ از جوامع‌، فرهنگ ها و تمدن های‌ دیگر، معیارها، عناصر و چه‌ بسا فرآیندهایی‌ را مبادله‌ کنند که ‌ارزش‌ انسانی‌، اجتماعی‌ و فرهنگی‌ خود را به‌ ثبوت‌ رسانده‌ باشند. اما حتی‌ باید گامی‌ نیز از آن‌ پیشتر رود و بایدها و نبایدهای‌ فرهنگی‌ را خود تعریف‌ کنند؛ به خصوص هر نسلی حق انتخاب خود را دارد و هیچ فرد، گروه یا جامعه ای نباید به خود اجازه دهد که این حق را از آنان بگیرد.

اما آیا در عصر جهانی شدن، آن‌ رازدار پیامی‌ جدید در هویت‌یابی‌ فرهنگی‌ است‌؟ آیا فرهنگ های‌ زنده‌ و زایای ‌امروزی‌ همان هایی‌ نیستند که‌ از جمود در گذشته‌ خود اجتناب‌ کرده‌ و به‌ جای‌ متوقف‌ کردن‌ خود در زمان‌، کوشیده‌اند تا همراه‌ با آن‌، افکار و کالبد خود را در آن‌ تزریق‌ کنند، توان‌ باروری‌ بیابند و از این‌ راه‌، مدام‌ زنده‌ و پویا در اذهان‌ بازآفریده‌ شوند؟

هویت‌یابی‌ ملی‌ در دنیای‌ امروز

هویت‌ هر ملتی‌ بی‌شک‌ در ریشه‌های‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ تاریخ‌ آن‌ مردم‌ نهفته‌ است‌، ولی‌ آن‌ هرگز در حد گذشته‌ محدود نمی‌شود، بلکه‌ به‌ ماهیاتی‌ مربوط می‌شود که‌ از خصایص‌ کنونی‌ اجتماعی‌ و فرهنگی‌ جامعه‌ نشأت‌ می‌گیرد که‌ کاملاً تازگی‌ داشته‌ و به‌ دنیای‌ امروز تعلق ‌دارند. حتی‌ خصایص‌ تاریخی‌ ـ هویتی‌ یک‌ ملت‌ نیز به‌ تمامی‌ وقایع‌ و مولفه‌های‌ گذشته‌ شان ‌مربوط نمی‌شود، بلکه‌ از میان‌شان‌، آن‌ ویژگی‌هایی‌ ماندگار بوده‌ و هنوز در روح‌ جمعی‌ آن‌ ملت‌ موج‌ می‌زند، که‌ با یافتن‌ پیام‌ و مخاطبی‌ برای‌ نسل‌ امروز از فسیل‌ شدن‌ خود جلوگیری‌ کرده‌ و امکان‌ بازتولید خویش‌ را فراهم‌ آورده‌ باشند( احمدی، ۱۳۸۱-۱۳۸۲: ۳۰-۳۱).

در دنیای‌ امروز، هویت‌ فرهنگی‌ و ملی‌ را دیگر نمی‌توان‌ مثل‌ برخی‌ از هویت های‌ موروثی ‌در نظر گرفت‌، حتی‌ اگر پذیرفته‌ شود که‌ همواره‌ از طریق‌ این‌ میراث،‌ انطباق‌ فرد با جامعه‌ خویش‌ صورت‌ می‌گیرد. به‌ عبارتی‌ دیگر، اکنون‌ همچون‌ سایر زمینه‌های‌ اجتماعی‌، معیار موروثی‌ بودن‌، دیگر در دنیای‌ امروز مشروعیت‌ بخش‌ و معتبر نیست‌ و هویت‌ ملی‌ نیز همچون‌ سایر زمینه‌ها به ‌وجوهی‌ عطف‌ می‌کند که‌ اکتسابی‌ بوده‌ و نسل ها در طی‌ تجربه‌ کنونی‌شان‌ به‌ آفرینش‌ و بازآفرینی ‌آن‌ مبادرت‌ می‌ورزند.

سیر هویت یابی فرهنگی، دینی و اخلاقی

در این‌ چشم‌ انداز، هویت‌ به‌ مثابه‌ یک‌ مسیر هویت‌یابی‌ همواره‌ مورد پرسش‌ و بازتعریف‌ و بازآفرینی‌ واقع‌ می‌شود که‌ خود را در طی‌ مسیری‌ طولانی‌ توسط نسل های مختلف تحقق‌ بخشیده ‌و تحلیل‌ می‌کند. این‌ مسیرها تنها مسیر عقاید نیستند، بلکه‌ به‌ طور یکسان‌ متضمن‌ کل‌ جوهره ‌اعتقادورزی‌ نیز هستند که‌ شامل‌ هنجارها، رفتارها، الگوها، حس‌ زنده‌ تعلق‌، شیوه‌های‌ درک‌ جهان‌ و شرکت‌ فعالانه‌، نه‌ در قلمروهای‌ صوری‌، بلکه‌ در کنش های‌ معنا آفرین‌ هستند که‌ خود پدید آورنده‌ آن‌ به‌ شمار می‌روند. جهت‌گیری‌ این‌ مسیر به‌ یک‌ معنا در علایق‌، خواسته‌ها و گزینش های‌ افراد متبلور می‌شود. همچنین‌ این‌ جهت‌گیری‌ وابسته‌ به‌ شرایط عینی‌ اجتماعی‌، فرهنگی‌ و نهادی‌ است‌ که‌ در درون‌ آن ها این‌ روند باورها و رفتارها آشکار می‌شوند و هویت های فرهنگی، دینی و اخلاقی خود را تجسم عینی می بخشند. بی شک رسانه های دیجیتال و مجازی نقش مهمی در آن بازی خواهند کرد.

ساختار، روابط و ابعاد هویتی‌

بحث‌ در خصوص‌ محیط های‌ اجتماعی‌ ـ فرهنگی‌ که‌ در آن‌ انتقال‌ هویت‌از نسلی به نسلی دیگر رخ‌ می‌دهد، محوری‌ را برای‌ تحلیل‌ کنش‌ کارگزاران‌ اجتماعی‌ و نهادهایی‌ که‌ انتقال‌ هویتی‌ را به‌ عهده‌ دارند، پدید می‌آورد. ساختاری‌ که‌ به‌ شبکه‌ای‌ از روابط و مناسبات‌ برمی‌گردد: اول‌ مناسبات‌ میان‌ پویاییِ‌ درونی‌ اعتقادورزی‌، که‌ رشد تجربه‌ هویتی‌ فردی‌ یا جمعی‌ جدید را مقدور می‌سازد. دوم‌ نقش‌ دخالت های‌ بیرونی‌، که‌ از طریق‌ اجتماعی‌ شدن‌، نهادهای‌ دینی‌، خانواده‌، مدرسه‌ و… به‌ بسط و سازگار نمودن‌ اشخاص‌ برای‌ انتقال‌ هویتی‌ اقدام‌ می‌ورزند. سوم‌ عوامل‌ مربوط با محیط در حال‌ تغییر که‌ این‌ فرآیند بر بستر آن‌ شکل‌ می‌گیرد. برای‌ این‌ که‌ ساختار این‌ هویت‌یابی ‌را تبیین‌ کنیم‌ می‌بایست‌ ابعاد و تنوع‌ مشخص‌ کننده‌ هویت‌یابی‌ را که‌ موکول‌ به‌ گزینش‌ اشخاص ‌و نسل هاست‌، معین سازیم‌ و به‌ ترکیبات‌ گوناگون‌ آن‌ دست‌ یازیم‌. از بعد هویت‌ تاریخی‌ آن، ‌می‌بایست‌ باور یا کنشی‌ را شناسایی‌ کنیم‌ که‌ در هویت‌یابی‌ و آفرینش‌ آن‌ دخیل‌ بوده‌ است‌. از بعد کارکردی‌ بررسی‌ کنیم تا تداوم‌ و بازآفرینی‌ آن‌ را در مرحله‌ کنونی‌ مشخص شود. از بعد معناشناختی‌ مورد ارزیابی‌ قرار دهیم‌ تا ابعاد آفرینش‌، بازآفرینی‌ یا مسخ‌ آن‌ را شناسایی‌ کرده‌ و جایگاه‌ تقلید تا بازآفرینی‌ معنوی‌ آن‌ را دریابیم‌. البته‌ هر یک‌ از آن ها خود تقسیمات‌ دیگر نیز خواهند داشت‌. فرضاً بعد کارکردی‌ آن‌ را می‌توان‌ از نقطه‌نظر عاطفی‌، اخلاقی‌ و اجتماعی‌ مورد بررسی‌ قرار گیرد ( همانجا، ۳۱-۳۲).

جهانی شدن و هویت‌یابی‌ دینی‌ در جریان‌ زمان‌

در دنیای‌ امروز ادیان‌ نیز به‌ مانند تمامی‌ نهادهای‌ اجتماعی‌ با گسیختگی‌ فرهنگی ‌مواجه‌اند. این‌ موضوع‌ هنگامی‌ مهمتر جلوه‌ می‌کند که‌ دریابیم‌، انتقال‌ دین‌ به‌ نسل های‌ جوان تر، همان‌ فرآیندی‌ است‌ که‌ دین‌ از آن‌ طریق‌، خود را به‌ مثابه‌ “دین‌ در جریان‌ زمان‌” شکل‌ می‌دهد؛ این‌ همان‌ چیزی‌ است‌ که‌ موجب‌ پویایی‌ دین‌ می‌شود و دین‌ را برای‌ انتقال‌ خود در جریان‌ زمان ‌توانا می‌سازد. مسیرهای‌ گوناگونی‌ که‌ مستلزم‌ ابعاد متفاوت‌ و ترکیب هایی‌ از هویت‌یابی‌ دینی‌ در ابعاد جماعتی‌، اخلاقی‌، عاطفی‌ و فرهنگی‌ هستند که‌ در دنیای‌ امروز ممکن‌ است‌ در تقابل‌ با الگوهای‌ سنتی‌ آن‌ قرار گیرند. بنابراین‌ مسئله‌ انتقال‌ در کانون‌ توجه‌ جامعه‌شناسی‌ دینی‌ قرار می‌گیرد.

اگر آرمان‌ انتقال‌ این‌ باشد که‌ فرزندان‌ باید تصاویر کاملی‌ از والدین شان‌ باشند، آشکار است‌ که‌ هیچ‌ جامعه‌ای‌ به‌ این‌ آرمان‌ نایل‌ نمی‌شود، چون‌ در عصر جهانی شدن تغییر فرهنگی‌ حتی‌ در جوامعی‌ که‌ تحت‌ حاکمیت‌ سنت‌ قرار دارند، تداوم‌ دارد. پس‌ به‌ این‌ معنا، هیچ‌ گونه‌ انتقالی‌ خالی‌ از بحران ‌انتقال‌، موجودیت‌ نخواهد یافت (دانیل، ۱۳۸۰: ۲۸۷-۲۸۸)‌. در گذشته‌ این‌ انتقال‌ با شکیل‌ و قاعده‌مند نمودن‌ ارزش ها، نگرش ها و رفتارها صورت‌ می‌گرفت‌، ولی‌ اکنون‌ ماهیت‌ این‌ انتقال‌ از اساس‌ دگرگون‌ شده‌ و هر جامعه‌ای‌ اگر درصدد است‌ تا انتقال‌ را با بینش‌ کافی‌ و به‌ عنوان‌ انتخابی‌ برای‌ نسل‌ جدید ارایه‌ دهد، ناگزیر است‌ که‌ معیارهای‌ جدیدِ هویت‌یابی‌ دینی‌ را شناخته‌ و خود را با آن‌ همراه‌ سازد. چنین‌ شرایطی‌ تمامی‌ نهادهای‌ پرورشی‌ (خانه‌، مدرسه‌ و مراکز آموزشی و دینی‌) را وادار می‌سازد تا رسالت شان‌ را بازتعریف‌ کنند.

چنین‌ پدیده‌ای‌ مشخصاً در انقلاب‌ اسلامی‌ اتفاق‌ افتاد و امام‌ خمینی‌ یکی‌ از اصلی‌ترین‌ شخصیت هایی‌ بود که‌ چنان‌ بازتعریفی‌ از رسالت‌ دینی‌ را در سال های ‌پیش‌ از انقلاب‌ در نسلی‌ درونی‌ ساخت‌. تا پیش‌ از آن‌، مراجع‌ و مراکز دینی‌ عمدتاً انسان‌ دینی‌ را شخصی‌ می‌دانستند که‌ در ایام‌ خاصی‌ از سال‌ در مراسمی‌ شرکت‌ کند و به‌ تجدید خاطره‌ برخی ‌از وقایع‌ دینی‌ ـ تاریخی‌ بپردازد. اما دکتر شریعتی‌، استاد مطهری، آیت‌ الله‌ طالقانی‌، امام خمینی و برخی‌ دیگر، از رهبرانی‌ بودند که‌ شخصیت‌ دینی‌ را کسی‌ دانسته‌ و معرفی ‌می‌کردند که‌ وقایع‌ دیروز دینی‌ را در مسایل‌ امروز جامعه‌ کشف‌ کرده‌ و با بازتعریف‌ آن‌، الگو و هنجار جدیدی‌ را معرفی‌ کنند. از این‌ روی‌ آن ها برخلاف‌ تفکرات‌ قالب‌ سنتی‌ دینی‌ در دوره‌ پهلوی‌ تنها درصدد تنفر و انزجار از یزید و شمری‌ که‌ امام‌ حسین‌ را به‌ شهادت‌ رسانند، نبودند، بلکه‌ علاوه‌ بر آن‌ در جستجوی‌ یافتن‌ یزیدیان‌ و شمرهای‌ روز دوره‌ خود برآمدند که‌ حسین های ‌جامعه‌ آن‌ روز را قربانی‌ می‌سازند و آن‌ را به‌ عنوان‌ رسالتی‌ برای‌ مبارزه‌ و رفتار به‌ نسل‌ خود ارایه‌ کردند. دقیقاً آن ها نیز در دوره‌ خود توسط اکثریت‌ متدینان‌ سنتی‌ مورد انتقاد قرار گرفته‌ و با بازتعریف‌ آن ها از الگوهای‌ دینی‌ حتی‌ طرد شدند. هنوز نیز برخی‌ از سنت پرستان‌ مذهبی،‌ بازآفرینی ‌الگوهای‌ جدید دینی‌ آن ها را به‌ عنوان‌ بخشی‌ از پیکره‌ دینی‌ قبول‌ ندارند.

در دنیای‌ امروز نیز ما به‌ چنین‌ بازتعریفی‌ در قالب‌ الگوهای‌ جدید هویت‌یابی‌ دینی‌ نیاز داریم‌، تا نسل‌ جدید را در شرایط اجتماعی‌ و فرهنگی‌ جدید دریافته‌ و امکان‌ زایش‌ جدید را در نگرش‌ها، افکار و رفتارها به‌ او دهد. توجه‌ به‌ این‌ نکته‌ بسیار ضروری‌ است‌، زیرا بسیاری‌ هنوز بازتعریف‌ دهه‌های‌ گذشته‌ را به‌ عنوان‌ الگوی‌ نسل‌ امروز معرفی‌ می‌کنند. اگر بر این‌ باوریم‌ که ‌انسان‌ رو به‌ کمال‌ است‌ و هدف‌ از خلقت‌ را در جهان‌بینی‌ دینی‌ همین‌ رسیدن‌ به‌ کمال‌ می‌دانیم‌، پس‌ این‌ به‌ معنای‌ آن‌ است‌ که‌ دنیای‌ امروز، باورها، نگرش ها، رفتارها و الگوهای‌ نسل‌ امروز و متعاقب‌ آن‌، بازتعریف‌ دینی‌ و اخلاقی امروز را خواهد داشت‌، که‌ مشخصاً برخی‌ از وجوه اش‌ در نگرش ها، باورها و الگوها و بازتعریف‌ دیروز یافت‌ نمی‌شود. مگر این‌ که‌ نسبت‌ به‌ معنای‌ واژه‌ کمال‌، شناخت‌ دقیقی‌ نداشته‌ باشیم‌. بنابراین، بازتعریف دینی به ویژه برای جوانان که خود را طی فرآیند تکوینی اش در طی جهانی شدن متجلی می سازد، باید عملاً در دستور کار قرار گیرد.

تعاملات جهانی اخلاقیات در ادیان مختلف‌

اخلاقیات و ادیان از ارزش های والای انسانی و معنوی اند که ورای نژادها، فرهنگ ها و ملیت ها رسالت شان را تعریف کرده اند. به خصوص ادیان بزرگ و توحیدی که رسالت اخلاقی شان را فراتر از محدودیت های جغرافیایی و قومی پیش برده اند. اما امروزه جهانی شدن، این ایده را هر چه بیشتر به واقعیت نزدیک تر ساخته است. جهانی شدن امکان عملی تعاملات و تبادلات پیام های اخلاقی و دینی را بین مردم اقصاء نقاط دنیا فراهم آورده است. در گذشته چه بسا درگیری های بسیاری در می گرفت تا پیام یک دین و اصول اخلاقی آن، به گوش مردمی در محدودهء جغرافیایی دیگر می رسید و چه بسا که طی جنگ هایی خونین، بخشی از همان اصول اخلاقی ای که دینی مبلغ اش بود، زیر پا گذاشته شده و نقض می شد! اما اینک جهانی شدن حذف ادیان را تقریباً غیرممکن ساخته است و آن را به رقابتی بین شان بدل ساخته است که امکان آن را فراهم می آورد که طی آن، ادیان مختلف از یکدیگر بیاموزند و بر غنای شان بیافزایند.

از دیگر سوی، مبالغان و انسان هایی معنوی و اخلاقی پیدا شده اند که امتزاجی از ادیان مختلف و روح اخلاقیات شان را جذب کرده و آن را چون پیامی به دیگران انتقال می دهند. در توصیه های اخلاقی اینان، هر دینی می تواند بخشی از پیام خود را بیابد، در عین حالی که روح حاکم بر پشت فصل مشترک بسیاری از اخلاقیاتِ ادیان زمینی و آسمانی هضم شده اند. دینی که خود را ورای تعصبات قومی و مناسکی اش، پیش برده باشد، آن را به فال نیک خواهد گرفت؛ چرا که اینک همان پیام اش طنینی جدید یافته است که دل های مشتاق را با زبانی جدید به سوی خود جلب می کند. مگر برای دینی که مدعی رسالتی جهانی است، این انعکاس، چیزی به جز تحقق عینی آن است؟ مگر این که خود به درستی به مفهوم جهانی رسالت اش واقف نباشد! بنابراین، عصر جهانی شدن بهترین دوره برای ادیان جهانی خواهد بود، چرا که آن ها در نقطه عطف شان به هم می رسد که چیزی نیست جز “رسالتی جهانی”.

تعاملات ‌نسل ها

انسان ‌با توجه ‌به ‌تعاملاتی ‌که ‌با گستره ‌واقعیت ‌در حوزه ‌زندگی‌ خود دارد، برنامه‌هایی ‌را در ذهن ‌درونی ‌می‌سازد که ‌در موقع ‌مقتضی ‌به ‌شکل ‌باورها و رفتارهایی ‌متجلی ‌می‌شود که‌ به ‌نوعی ‌پاسخ ‌به ‌آن ‌شرایط تعاملی ‌به‌حساب ‌می‌آید. (احمدی‌، ۱۳۸۰: ۱۲) هر گاه ‌شرایط محیط یا نوع ‌تعامل افراد تغییر کند، برنامه‌های ‌جدیدی ‌به ‌سبب ‌تعاملات‌ جدید در اذهان ‌درونی ‌می‌شود و در قالب‌ باورها و رفتارهایی ‌متظاهر می‌شود که ‌در حقیقت ‌پاسخی ‌است‌ به ‌شرایط تعاملی ‌جدید. (همانجا، ۱۲ و ۴۰ ـ ۴۱) در این ‌شرایط در یک ‌جامعه‌ معین‌ با دو گروه ‌باورها و رفتارهای ‌متفاوت ‌روبه‌رو می‌شویم ‌که ‌در مواردی ‌با هم ‌در تضاد یا تناقض ‌هستند. (احمدی‌، در نوبت‌ چاپ‌، ۳۲۷ ـ ۳۳۸) گروه‌، نسل‌ یا قشری‌ تعاملی ‌که ‌به‌ تعاملات گذشته ‌پاسخ ‌می‌گویند، و گروه‌، قشر یا نسلی ‌که ‌از تعاملات‌ جدید پیروی ‌می‌کنند. (همانجا، ۳۲۸ ـ ۳۲۹)

الگوهای‌تربیتی‌، جامعه‌پذیری ‌و مشارکت‌

در جامعه ‌ما الگوهای ‌تربیتی‌، پرورشی ‌و جامعه پذیری‌ نسل ‌جدید با مشارکت ‌او تحقق ‌نمی‌یابد، بلکه ‌دستاوردهای ‌نسلی ‌که ‌مسئولیت های ‌زندگی ‌را در خانه ‌و جامعه ‌به عهده‌ دارد، به ‌شکلی‌ حاضر و آماده‌ در اختیار نسل ‌جدید قرار می‌گیرد. به ‌بیان ‌دیگر، نسل ‌یا نسل های ‌گذشته‌، امکان ‌تجربه ‌در همان ‌شرایطی ‌را که ‌خود پیش ‌از آن‌، تعامل ‌کرده ‌و آنگاه‌ بدست ‌آورده‌، به ‌نسل ‌جدید نمی‌دهد و با عدم ‌مشارکت‌پذیری ‌در تصمیمات ‌و کارهای شان‌، تنها دستاوردهای‌ خود را که‌ حاصل ‌تجارب ‌و تعاملات شان ‌است‌ و در حقیقت ‌نقطه ‌پایانی ‌و دستاورد آن ‌تجارب ‌و ضروریات ‌آن ‌به ‌شمار رفته‌، به ‌عنوان‌ شناخت ‌و رفتاری ‌حاضر و آماده ‌در اختیار نسل ‌جدید قرار می‌دهد. بنابراین ‌نسل‌ جدید تنها ناظر آن ‌شناخت ها، رفتارها و انتخاب هایی ‌است‌ که ‌نسل ‌پیشین ‌تجربه ‌کرده ‌است‌. آنچه ‌در نسل‌ گذشته ‌به ‌عنوان ‌ملاک‌ها و ضوابط حاکم ‌بر واقعیت ‌ارزیابی ‌می‌شود و بدان ‌سبب ‌با ارزش ‌است ‌و تنها به ‌آن ‌جهت ‌پدید آمده ‌که‌ حاصل ‌تجارب ‌نسل‌ گذشته ‌است ‌که ‌اگر آن ‌تجارب ‌و تعاملات ‌نبودند، این ‌معیارهای ‌شناخت ‌و الگوی ‌رفتار و انتخاب ‌نیز تحقق‌ نمی‌یافتند. از همین ‌روی‌، چون ‌نسل ‌گذشته‌ امکان ‌تجربه‌ای ‌مشابه ‌را که ‌خود در گذشته ‌و حال دارد، به ‌نسل‌ جدید نمی‌دهد، به ‌همین ‌سبب ‌نسل ‌جدید به ‌هیچ‌وجه ‌تعاملاتی ‌را تجربه ‌نمی‌کند که ‌به ‌شناخت ها، رفتارها و معیارها و گزینش هایی ‌با ملاک های ‌نسل ‌گذشته ‌منتهی ‌شود. (احمدی‌، ۸۲ ـ ۱۳۸۱: ۷۵ ـ ۷۷ و ۸۱) از همان ‌روی ‌نسل ‌جدید همواره ‌توسط نسل ‌گذشته ‌محکوم‌ به ‌بینش ‌و انتخاب هایی ‌با معیارهایی ‌رویایی ‌و غیرواقعی ‌است‌. اما علت ‌چنین ‌دستاوردی ‌چیست‌؟ آیا عاملش‌، چیزی ‌به ‌جز الگوهای ‌سنتی ‌تربیتی ‌و جامعه‌پذیری‌ در جامعه ‌ماست ‌که ‌با عدم ‌مشارکت ‌نسل ‌جدید، اجازه ‌آن ‌را به ‌نسل ‌جدید نداده ‌تا خودشان ‌تجربه ‌و تعامل ‌کرده ‌و از آن ‌روی ‌خود بشناسند و انتخاب ‌کنند!؟ از این ‌روی ‌نسل ‌گذشته ‌تا به ‌نسل‌ جدید اجازه ‌ندهد که ‌با مشارکت ‌در کارهایش‌، خود تجربه ‌کند، هرگز نسل ‌جدید نه ‌می‌تواند به ‌همان ‌ملاک ها، بینش ها و رفتارها دست ‌یابد، نه‌ منطقی‌ خواهد بود که‌ چنان ‌انتظاری ‌داشته ‌باشیم‌. باید دانست که راه های و وسائلی که نسل جدید برای این کار بر می گزیند با نسل گذشته متفاوت است و این بخشی اجتناب ناپذیر از این فرآیند در حال شده خواهد بود.

علل ‌برخی ‌از آسیب‌های ‌اجتماعی ‌عدم ‌مشارکت‌

اما چنین ‌تمایزی ‌در تجارب ‌پس ‌از پدید آمدن‌ چگونه ‌به ‌پیش ‌می‌رود و افراد و به ‌دنبال ‌آن‌، جامعه ‌را به ‌سمت ‌خود می‌کشد؟ نسل ‌جدید که ‌از ابتدا در نهاد خانواده‌ و سپس ‌در نهادهای ‌پرورشی‌، اقتصادی‌، سیاسی ‌و فرهنگی ‌تنها ناظر نسل گذشته‌ بوده‌ و مشارکتی ‌در هیچ‌ یک‌ از آن ها نداشته ‌است‌، زمانی ‌فرا می‌رسد که ‌کارها و مسئولیت ها را از نسل ‌گذشته ‌تحویل‌ بگیرد. اما به ‌هیچ‌وجه ‌آمادگی ‌آن‌ را ندارد. زیرا او بنا بر عدم ‌مشارکت ‌و تماشاچی ‌بودن‌، اکنون ‌دیگر واقعاً از ملاک هایی‌ برخوردار است‌ که ‌با واقعیت ‌و جریان ‌مسئولیت‌پذیری ‌در زندگی ‌فرسنگ ها فاصله ‌گرفته ‌است ‌و او در مواجهه ‌با دنیای ‌واقعی ‌با ملاک هایش‌ فاصله ‌محسوس ‌و عمیقی ‌دارد!! در نتیجه‌، نسل جدید هنگامی ‌که ‌با گذشت ‌زمان ‌مسئولیت هایی ‌را در خانه ‌یا جامعه‌ به‌عهده ‌می‌گیرد، چون ‌در طول ‌زندگی‌اش ‌از مشارکت ‌نسل‌ گذشته ‌بهره‌مند نشده‌، از هر نظر یک ‌مبتدی ‌است ‌و به ‌همان ‌جهت‌، ایده‌ها، بینش ها، شناخت ها، رفتارها و گزینش ها و مهم‌تر از همه، معیارهایش ‌برای ‌جملگی ‌آن ها بسیار سطحی ‌و به ‌دور از واقعیت ‌است‌. این ‌پدیده ‌کاملاً طبیعی ‌و منطقی ‌است‌، زیرا نسل ‌گذشته ‌با عدم ‌مشارکت ‌نسل‌ جدید مانع ‌از آن ‌شده ‌است ‌تا او با آزمون ‌و خطاهایی ‌مکرر، تمامی ‌چیزهایی ‌را تجربه ‌کند، که‌ نسل‌ گذشته ‌منطقی ‌و واقعی ‌می‌پندارد!؟ و مهم‌تر از آن‌، نسل‌ جدید چون ‌در کارها و تصمیمات ‌به ‌مشارکت ‌دعوت ‌نشده‌ اصلاً ارزش ‌و معنای ‌چیزهایی را درک ‌نمی‌کند که ‌نسل ‌پیشین ‌با زحمت ‌و چه ‌بسا تاوان ‌بسیار به ‌چنگ ‌آورده ‌است‌! در نتیجه‌ او بر حسب‌ چنین‌ ممانعتی‌، نه ‌تنها بی‌تفاوت‌ و ناآگاه ‌نسبت ‌به ‌تمامی ‌چیزهایی ‌می‌شود که ‌نسل‌ گذشته ‌به‌ سختی ‌به ‌دست ‌آورده‌ است ‌و از این روی پرتوقع ‌و طلبکار می‌گردد، بلکه‌ معیارها و ملاک های ‌او آنقدر به‌ دور از واقعیت‌ خواهد بود که ‌می‌خواهد همه ‌چیز را یک ‌دفعه ‌اصلاح ‌سازد، به ‌طوری‌ که‌ با یک ‌چشم ‌بر هم ‌زدن ‌خانواده‌، جامعه ‌و دنیایی ‌را که ‌در آن ‌زندگی ‌می‌کند، به ‌بهشت ‌مبدل‌ سازد!؟ در نتیجه ‌او در اولین ‌مواجه‌ با دنیای‌ واقعی ‌به ‌سبب ‌عدم ‌مشارکت‌، از کمترین شانسی‌ برای ‌موفقیت ‌برخوردار نیست!؟ بنابراین‌، یا همچون ‌شکست‌ خورده‌ای ‌کنار می‌کشد، که ‌اشخاص‌ بی‌تفاوت ‌جامعه ‌را می‌سازد که‌ در جامعه‌ ما نمونه‌های ‌آن ‌کم ‌نیستند و اشکال ‌مختلف ‌عزلت‌گزینی ‌و افسردگی ‌در وی بروز می‌کنند (همانجا، ۸۲ ـ ۸۳). نتایج‌ برخی ‌از تحقیقات ‌نشان ‌می‌دهد که ‌ارزش های ‌واقع‌گریزی ‌و غیراجتماعی ‌در نسل ۱۶ – ۲۴ ‌ساله ‌رشد یافته ‌است ‌(محسنی ‌و همکاران‌، ۱۳۸۰: ۳۸ ـ ۴۰). یا از آنها بردگانی ‌می‌سازد که ‌خود را تسلیم‌ دنیایی ‌می‌بینند که‌ از بیرون ‌به ‌آنها تحمیل ‌می‌شود، که‌ در نتیجه ‌به‌ جای‌ آن ‌که ‌اشخاصی ‌بار آیند که ‌در تعامل ‌با دنیای ‌واقعی‌ راز و رمز آن‌ را درک ‌کرده‌ و آن گاه ‌بتوانند تحولاتی ‌را نیز در دنیای ‌پیرامون‌ خود پدید آورند، از آن ها فرمانبرداران ‌بی‌چون ‌وچرای ‌هر محیط و جامعه‌ای‌ می‌سازد که‌ در آن‌ قرار می‌گیرند و در خوش‌بینانه‌ترین ‌حالت‌، گذشته ‌خود و جامعه ‌خود را می‌آفرینند و در جا می‌زنند. نمونه‌های ‌مختلف ‌آن ‌در قالب‌ واقعیت‌پرستی ‌و اخلاق ‌بردگی ‌متجلی ‌می‌شوند. یا با قرار گرفتن ‌در مقابل ‌واقعیات ‌و جامعه‌ای ‌که ‌ناگهان ‌به‌ روی ‌آن ها قد علم ‌کرده ‌است‌، در خوش‌بینانه‌ترین ‌موضع ‌به‌ یک ‌آرمان‌گرای ‌ناکام ‌و در بدبینانه‌ترین ‌وضعیت ‌به‌ پرخاشگری‌ حاد و آشوبگری ‌بدل ‌می‌شود که ‌با بستن ‌چشم های ‌خود تصور می‌کند که ‌راه ‌حقیقی ‌درست ‌شدن ‌امور تنها با خراب ‌کردن ‌هر آنچه ‌در مقابل ‌ما قرار می‌گیرد، تحقق ‌می‌یابد و از هر فرصتی‌ برای ‌بهانه‌ای‌ سود می‌جویند تا آشوبگری ‌ذهنی ‌خود را عملی‌ سازند.

بسیجی برای مددکاری

آن سرمایه نهفته در جامعه که بدنبالش می گردیم، درست جلوی دیدگان ماست. بسیج که با میلیون ها عضو در شرایط صلح نباید بلااستفاده باقی مانده و به حال خود رها شود یا به کارهای حاشیه ای بپردازد و با آن ها مشغول باشد. انرژی بالقوه ای از خیل جوانان که می بایست در راه نوع دوستی و همیاری به همنوع بشتابد، چرا که اکنون وظیفه ای خطیرتر از جنگ، یعنی حفظ و گسترش دستاوردهای پس از جنگ را بر عهده دارد. اینک او وظیفه ای به مراتب دشوارتر از جنگیدن، یعنی پاسداری و سازندگی را بر دوش می کشد. در مواجه با تجارب و دشورای هاست که آنان معنای واقعی شأن نزول بسیاری از آیات کتب مقدّس را به روشنی حس کرده و می فهمند. در حین عمل است که آنان مصادیق واقعی دستورات دینی را به درستی درک می کنند. آن گاه است که در می یابند، عمل کردن با اخلاقیات دینی چقدر دشوار است و این آن ها را از تندروی های جوانی محافظت می کند و از آن طریق وارد تجربه زندگی معنوی می شوند؛ راهی که برای سیر کمال هر رهروی دین ضروری است.

بسیاری از کشورها آرزوی آن را دارند که از چنین سرمایه های آماده به خدمتی برخوردار باشند تا بتوانند از آن ها در راه سازندگی جامعه شان بهره برند. بسیج می تواند برای مددکاری و مددکاری اجتماعی بسیار مفید و راهگشا باشد؛ اگر خواهان انقلابی به معنای واقعی کلمه در عرصه های اجتماعی و فرهنگی هستیم، این ظرفیت موجود سازمان یافته است و باید آن را جدی گرفت و جهت دهی و برنامه ریزی کرد. بسیج در شرایط بحرانی و حوادث غیرمترقبه نیز می تواند بسیار موثر باشد؛ به شرط این که برای رویارویی با چنان شرایطی آموزش دیده و آماده باشد. در میانِ ما به ازاءهای بیرونی، بسیج کاملترین مصداق نفس مددکاری را داراست. به کمک فناوری های جدید ما باید راه های جدیدی از این مددکاری را جستجو کنیم. هم از تجارب خارجی استفاده مفید ببریم و هم به نوآوری های داخلی و بومی اجازه ظهور دهیم.

پرورش و تجربه عینی و عملی

تصور می کنم ضروری نباشد برای اهمیت نفسِ انسان دوستی در دین اسلام، هیچ برهان دیگری به جز این سفارش پیامبر اسلام بیاورم که “اگر کسی فریاد کمک خواهی مسلمانی را بشنود و بی تفاوت بماند، مسلمان نیست”. ما از کتب دبستانی تا دروس دانشگاهی باید کمک به همنوع را به اعضای جامعه آموزش دهیم. البته این کافی نیست و برای پرورش افراد باید دانش آموزان و دانشجویان را به مکان هایی ببریم که اشخاص محروم و نیازمند کمک زندگی می کنند و آنان را از نزدیک با کاستی ها و مشکلات شان آشنا سازیم. آنان از کودکی باید کمک به همنوع را چون اصلی بدیهی در خود درونی سازند! آن گاه است که این رفتار فردی در بزرگسالی به کنشی اجتماعی بدل می شود و سپس با برنامه ریزی و سازماندهی می توانیم بزرگترین تغییرات را در جامعه مان شاهد باشیم. چرا که آن موقع است که آن ها به مثابه سرمایه ای اجتماعی و فرهنگی قابل جهت دهی و برنامه ریزی هستند.

آموزش از طریق رسانه های دیجیتال و مجازی

یکی از راه های جدید آموزش، آموزش از راه دور یا آموزش به کمک رسانه های دیجیتال و مجازی است که در قالب شبکه و اینترنت ارائه می شوند. دست اندرکاران آن عرصه معتقدند که اینترنت توفانی از ابتکارات در حوزه آموزش را برانگیخته است. در حالی که برنامه نویسان حرفه ای نقش مربیان را بازی می کنند، ارتباط و آموزش میلیون ها نفر در داخل خانه و از طریق شبکه فراهم شده است. حتی دولت ها با بخش خصوصی و گروه های تعلیم و تربیت ارتباط برقرار کرده اند تا ابتکارات جدید این حوزه را تأمین مالی و تشویق کنند. الیس بویسجولی که مدیر اسکول نت (مدرسه اینترنتی) کانادا است عقیده دارد: «این یک تحول فرهنگی است؛ تحولی که زمان می برد… طرح های کنونی در واقع بخشی از یک هدف بزرگتر است؛ ایجاد فرهنگی برای آموزش از گهواره تا گور.» (فین، ۳۷۰: ۱۳-۱۴). چنین فضایی می بایست حتماً مورد توجه مراکز دینی قرار گیرند. آن ها به کمک شبکه های فعال اینترنتی می توانند بهتر از هر زمان دیگری پاسخگوی پرسش های بی پایان دینی، اخلاقی، معنوی و.. جوانان باشند. با معرفی پایگاه ها و شبکه های اینترنتی ملی و جهانی، اذهان جوانان بومی را فراسوی محدوده جغرافیایی شان می برند و از ابتدا به نوجوانان آموزش می دهند که چگونه دنیای دور بر خود را فراتر از خواست های تنگ فردی برده و جهانی بیاندیشند؛ و این همان چیزی است که ادیان جهانی همواره به عنوان رسالت خویش دیده اند؛ یعنی بردن باورمندان به سوی خواست های دیگرخواهانه جهانی و فراسوی نژاد، قومیت و تعصبات تنگ محلی. اخیراً که کارگاه های رسانه ای نیز به آموزش ها اضافه شده است و افق های تازه ای را به روی مددجویان و مددکاران گشوده است. این کارگاه ها به هر دو یاد می دهد، چگونه از شر حرف های کلیشه ای خلاص شوند و خودشان مسائل را دریابند. در این شیوه بازگویی دروس از طریق به حافظه سپاری که یکی از آفت های بزرگ آموزش در سال های اخیر است، کنار گذاشته می شود و اندیشه ها و عقاید شخصی مورد توجه قرار می گیرد (باچر و بلتران، ۳۵۷: ۱۱-۱۳).

نتیجه گیری

جهانی شدن پدیده ای است که با افزایش بی سابقه سرمایه‌گذاری‌ خارجی‌ و سرمایه ‌بین‌المللی‌، گسترش حجم تجارت‌ و تنوع‌ معاملات بین المللی، انتقال‌ سریع‌ و رو به‌ گسترش‌ تکنولوژی‌ و‌ نیروی‌ کار بین‌المللی‌ و گسترش حمل و نقل بین المللی و ‌ارتباطات‌ و رسانه های دیجیتال و مجازی و فرآیندهای‌ تبادل اطلاعات‌ در اقصاء نقاط جهان‌ و پدید آمدن‌ دنیای‌ مجازی‌ ارتباطات‌ و اطلاعات شکل گرفته است و با امواج مختلفی ظهور یافته است که آخرین آن به گسترش اطلاعات و شبکه اینترنت مربوط می شود.

جهانی شدن در حوزه‌های ‌اقتصادی، اجتماعی‌، فرهنگی و سیاسی نتایجی‌ به‌ بار آورده‌ است‌ که‌ در هیچ‌ کجای‌ تاریخ‌ تاکنون‌ سابقه‌ نداشته‌ است‌. سلسله‌ مراتب‌ اقتدار و لایه‌ لایه‌ شدن‌ جامعه‌ بر اثر آن‌ که‌ از عوامل‌ اصلی‌ تبعیض ها و توزیع ‌نامتناسب‌ دانش‌ و معلومات‌ و تشریک‌ مساعی‌ در تصمیمات‌ (از طریق‌ شکستن‌ محدودیت های‌ جغرافیایی‌) به‌ شمار می‌رفت‌، اکنون‌ از طریق‌ رسانه‌های‌ جهانی‌ و اینترنت‌ شکسته‌ شده‌ است‌ و انسانی‌ که‌ تاکنون‌ در کشور و پایتخت‌ خود بیگانه‌ و نادیده‌ گرفته‌ شده‌ بود، با شبکه های‌ اطلاعاتی‌ وسیع‌ در دورافتاده‌ترین‌ نقاط جهان ‌می‌تواند از اطلاعات‌ هر کجای‌ جهان‌ آگاه‌ شده‌ و در بسیاری‌ از مراکز مردمی‌ و ‌مدنی‌ مشارکت‌ کند. جهانی‌ شدن‌ حتی‌ عمیق‌ترین‌ تحولات‌ اجتماعی‌ و سیاسی‌ را موجب‌ شده‌ است‌. به‌ طوری‌ که‌ آن‌ روند، همگام‌ با اطلاع‌ رسانی‌ به‌ مردم‌، در جوامعی‌ که‌ زمانی‌ محدود و بسته‌ بودند، باعث‌ سرنگونی‌ دیکتاتوری‌های‌ بسیاری‌ شده‌ است‌. دموکراسی‌ که‌ همواره‌ از این‌ محدودیت‌ رنج‌ می‌برد که‌ آرزوی‌ همیشگی‌ خود، یعنی‌ مشارکت‌ مستقیم‌ و بی‌واسطه‌ مردم‌ را دور از دسترس‌ و غیرعملی‌ می‌دید و ناگزیر آن‌ همیشه‌ از طریق‌ باواسطه ‌(نمایندگان‌) و رأی‌ غیرمستقیم‌ شهروندان‌ تحقق ‌می‌یابد و از این‌ روی‌ اصل‌ تعیین‌ کننده‌ دموکراسی‌ (مشارکت‌) هنگام‌ تجلی‌ در جوامع ‌با محدودیت های‌ جدی‌ روبرو می‌شد، اکنون‌ با دنیای‌ اطلاعاتی‌ و ارتباطی‌ جهانی‌، چشم‌انداز تحقق‌ واقعی‌ تشریک‌ مساعی‌ و مشارکت‌ مستقیم‌ هر انسانی‌ را در هر کجای‌ دنیا نشان‌ می‌دهد و این‌ آرزو همیشگی‌ را به‌ واقعیت‌ نزدیک‌ ساخته‌ است‌! اینک‌ رسانه های دیجیتال و مجازی از طریق اینترنت‌ باعث‌ شده‌ اند‌ تا شکاف‌ میان‌ کشورهای‌ غنی‌ و فقیر کمتر شود و این‌ روند در دهه‌های‌ جاری‌ تسریع ‌می‌گردد. اما همزمان‌ جهانی شدن عواقب‌ منفی‌ و تاوان هایی‌ نیز به‌ بار آورده‌ است‌ که‌ از جمله‌ باید به‌ اضمحلال ‌برخی‌ فرهنگ های‌ بومی‌ و گوناگونی‌های‌ آن ها، آسیب‌پذیری‌ بیشتر جوامع‌ فقیر و کمتر توسعه‌ یافته در مقابل‌ بحران های‌ آن‌ و نبردهای‌ جدید فرهنگی‌ اشاره‌ کرد. البته رسانه های بومی با کمک فناوری های جدید دیجیتال امکانات جدیدی برای عرضه خود می یابند.

باید توجه داشت که جدای از جهانی شدن، فرهنگ‌ شبکه‌ای‌ زنده‌ و زاینده‌ است‌ که‌ مدام در حال تطور است و مرگ آن هنگامی رقم خواهد خورد، که به تقلید مسخ گردد. چرا که فرهنگ حاصل آفرینش نیروهای انسانی و اجتماعی است که ظرف و مظروف آن را تعیین می کند. از این روی فرهنگ بیش از هر بخش دیگری با جهانی شدن در ارتباط است. هویت های فرهنگی، ملی، دینی و اخلاقی برای نسل فردا بر بستر جهانی شدن شکل خواهند گرفت. پس نباید آن ها را چون‌ سنتی ‌ثابت‌ و تغییرناپذیر تقدیس‌ کرد، بلکه‌ می‌بایست‌ آن ها را فرآیندی‌ شکل‌پذیر دانست‌ که‌ نه‌ تنها می‌توانند خود را با وضعیت های‌ نوین‌ تطبیق‌ دهند، بلکه‌ در عین‌ حال، اهداف‌ و غایت‌ آن‌ را بازتعریف‌ نمایند و در عین‌ انعطاف‌پذیری‌، انسجام‌ و تکثر خود را در عصر جهانی شدن حفظ کنند. این به معنای آن خواهد بود که نهادهای‌ پرورشی‌ در خانه‌، مدرسه‌ و مراکز دینی‌ می بایست رسالت شان‌ را بازنگری و بازتعریف‌ کنند و ابزار و وسائل جدید آن را که رسانه های دیجیتال و مجازی و آموزش از راه دور است، تهیه کنند.

فهرست‌ منابع فارسی‌

-آریسپه‌، اوردس‌. در جستجوی‌ هویت‌، پیام‌ یونسکو، شماره‌ ۳۱۶٫

-احمدی علی آبادی، کاوه (۱۳۷۹-۱۳۸۰) جایگاه عرف و باورها و رفتارهای اجتماعی عامه در کسب دانش و شناخت خلاق؛ نمونه موردی جامعه ایران، کمیته پژوهشگران معاونت مطالعات و تحقیقات مرکز بین المللی گفتگوی تمدن ها، تهران.

-احمدی ‌علی‌آبادی‌، کاوه‌ (۱۳۸۰) شناخت ‌شناخت‌ها، انتشارات ‌فرهنگ ‌کاوش‌، تهران‌.

-احمدی علی آبادی، کاوه (۱۳۸۱-۱۳۸۲) برنامه ریزی بلندمدت بخش اجتماعی و فرهنگی؛ نمونه موردی جامعه ایران، دفتر آمایش سرزمین سازمان مدیریت و برنامه ریزی، تهران.

-احمدی علی آبادی، کاوه(۱۳۸۴) تبیین چشم انداز توسعه فرهنگی در ایران، جلد چهارم، فرهنگ و توسعه؛ مجموعه مقالات همایش سیاست ها و مدیریت برنامه های رشد و توسعه در ایران، موسسه عالی آموزش و پژوهش مدیریت و برنامه ریزی، تهران.

-احمدی علی آبادی، کاوه(۱۳۸۶) تبیینی جامع از توسعه جوامع روستایی در ایران، مقالات دومین همایش ملی توسعه روستایی ایران، ذانشگاه تهران و موسسه توسعه روستایی ایران، تهران.

– احمدی‌ علی‌آبادی‌، کاوه ‌(در نوبت ‌چاپ‌) نظریه‌ جامع‌ تعاملی‌ـ تناقضی‌، تهران‌.

– باچر‌، سیلویا و مونیکا بلتران. لطفاً ساکت! کودکان سخن می گویند، پیام‌ یونسکو، مجله‌ یونسکو، مرکز انتشارات‌ کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، شماره‌ ۳۵۸، تهران.

-بورن‌، اد(۱۳۷۹) بعد فرهنگی‌ ارتباطات‌ برای‌ توسعه‌، ترجمه‌ مهرسیما فلسفی‌، مرکز تحقیقات‌، مطالعات‌ و سنجش‌ صدا و سیما، تهران‌.

-بهجت‌ انادی‌ و عادل‌ رفعت‌. توسعه‌ چیست‌؟، پیام‌ یونسکو، شماره‌ ۳۱۶٫

-بیتهام‌، دیوید و بویل‌، کوین‌ (۱۳۷۷) آزادی‌، دموکراسی‌ و جامعه‌ مدنی‌، ترجمه‌ دکتر زمانی‌، تهران.

– بیرو، آلن (۱۳۷۰) فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه دکتر باقر ساروخانی، چاپ دوم، انتشارات کیهان، تهران.

-تافلر، الوین (۱۳۸۰) موج سوم، ترجمه شهیندخت خوارزمی، چاپ چهاردهم، نشر علم، تهران.

-تری‌ یاندیس‌، هری‌، س‌ (۱۳۷۸) فرهنگ‌ و رفتار اجتماعی‌، ترجمه‌ نصرت‌ فتی‌، انتشارات‌ رسانش‌، تهران‌.

-دانیل، هروی-لژه (۱۳۸۰) انتقال و شکل گیری هویت اجتماعی-دینی در مدرنیته، ترجمه محمود نجاتی حسینی، نامه پژوهش، شماره های ۲۰ و ۲۱، تهران.

-دکوئیار، خاویر پرز. تنوع‌ خلاق‌ ما، پیام‌ یونسکو، مجله‌ یونسکو، مرکز انتشارات‌ کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، شماره‌ ۳۱۶، تهران.

– زمانی، هادی (۱۳۸۴) ایران: فرصت ها و چالش های جهانی شدن، انتشارات بال، تهران.

-ساختار فرهنگی‌ هویت‌ ملی‌ (۱۳۷۸) مطالعات‌ طرح‌ پایه‌ آمایش‌، سازمان‌ مدیریت‌ و برنامه‌ریزی‌، جلد پنجم‌، تهران.

-ساروخانی، باقر (۱۳۷۱) جامعه شناسی ارتباطات، چاپ سوم، انتشارات اطلاعات، تهران.

-ستوده، هدایت اله (۱۳۷۴) درآمدی بر روان شناسی اجتماعی، چاپ دوم، انتشارات آوای نور، تهران.

ـطرح‌ تدوین‌ برنامه‌ ایران‌ ۱۴۰۰ (۱۳۷۵) گروه‌ فرهنگی‌، سازمان‌ مدیریت‌ و برنامه‌ریزی‌، تهران‌.

– فین‌، شون. آن ها به اینترنت وصل هستند، اما آیا چیزی هم یاد می گیرند؟ پیام‌ یونسکو، مجله‌ یونسکو، مرکز انتشارات‌ کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، شماره‌ ۳۷۰، تهران.

-لال، جیمز (۱۳۷۹) رسانه ها، ارتباطات، فرهنگ، ترجمه مجید نکودست، موسسه انتشاراتی روزنامه ایران، تهران.

– له فور‌، رنه. شبکه های خبری اینترنتی هماورد غول های رسانه ای، پیام‌ یونسکو، مجله‌ یونسکو، مرکز انتشارات‌ کمیسیون‌ ملی‌ یونسکو در ایران‌، شماره‌ ۳۷۰، تهران.

-محسنی ‌و همکاران ‌(۱۳۸۰) بررسی ‌آگاهی‌ها، نگرش‌ها و رفتارهای ‌اجتماعی ‌و فرهنگی ‌در تهران‌، آئینه ‌پژوهش‌، موسسه ‌پژوهشی ‌فرهنگ‌، هنر و ارتباطات‌، تهران.

فهرست‌ منابع لاتین‌

-Bollier. D, (1993( The Information Superhighway: Roadmap for Renewed Public Purpose, Tikkun 8:4.

-Breziniski. Z, (1970) La Revolotion Technetronigu, Calmann-Levy, Paris.

-Dunn. J, (1992) Democracy: The Unfinished journey, 508 BC to AD 1993, Oxford University Press, Oxford.

-Gilder. G, (1993) Telecosm: The New Rule of Wireless, Forbes ASAP.

-Lasswell. H.D, (1972) The Stracture and Function of Communication in Society, in W. Schramm (ed) Mass Communication. New York, University of illinois Press.

-Macluhan.M, (1970) Guerre et paix dans le Village global,laffont, Paris.

-Reeves. G, (1993) Communications and the Third World,Routledge, London.

-Sreberny-Mohammadi. A, (1991) The Global and the Local in International Communications and the Third World, Edward Arnold, London.

-Seyf. A, (1997) Globalization and the Crisis in the International Economy, in Global Society, Vol.11, no.3